De.licio.us Dada
Archivio Maggio 2008

di pippen84

Farruttas de istoria

Su de esser posta in mesu de su mare Mediterraneu dat a sa Sardigna calidades de importu mannu cufforma a atteros populos de su mundu antigu.

A narrer de professor Giuanne Lilliu, pustis de sas testimonìas agattadas in iscurturas de pedra, de terra de brocca o in prendas, in s'isula amus tentu una soziedade, guvernada dae feminas, e custa soziedade resessìat a aer iscambios cun zenìas de atteros giassos de su mare: l'atrogat su de aer buscadu sas matessi formas in aterue.

Sa postura mesu-mesu de unu mare mannu in epocas chi no b’aìat mezos pro biazare at bogàdu foras sos sardos da-e cambiamentos e progressos connottos in atteros logos, ma sos populos antigos an semper tentu sa Sardigna comente unu puntu de importu pro sos trafficos de cummerciu de medas produttos.

3.000

In epoca neolitica pro narrer, sa Sardigna daìat a su bonu de sos populos chi s’accheran a custu mare sa pedra giamada ossidiana cun sa cale si costruìan armas de cada zenìa. Testimonìa de sos iscambios tra sardos e attera zente est propiamente custa pedra traballàda, originaria de sos montes de s’arta Marmidda, imbènnida in donzi giassu de su mundu antigu.

2350
ramene

1700
brunzu

Cando si frundit sa pedra pro s’imbentu de sos metallos, in Sardigna s’aberin minieras chi an sighidu finas a sas dies nostras a bogare da-e sas intragnas de sa terra donzi materiale preziosu pro s’industria de sa gherra.

Propiu pro custas siendas sa Sardigna est semper istàda appreziàda da-e sos istranzos. Ma s’economia de sos chi bivian in s’isula est semper istàda povera.

De seguru sa bèndida de medas produttos at permitidu sa naschida de una ziviltade forte comente sa chi tenimis a epoca de sos nuraghes.

1800

A dolu mannu nostru custos jajos, mastros de su fraigu in pedras a siccu, no an lassadu trattas iscrittas de comente fit organizada cussa soziedade.

Podimus pezzi pensare chi cufforma a sos tempos de tando b’aret duas castas de autoridade: una pro su guvernu in terra de sas personas e un’attera pro sas animas.

Custa ziviltade si fit isparta a donzi cussorza de cust’isula, in sas costas comente a banda de daintro, e no b’at duda peruna chi esseren finas meres de su mare.

Dae s’abba cumenzein a giomper, unos otto o sette seculos innantis de Cristos, populos chi abellu-abellu an istramudìdu custa soziedade. Innantis sos Fenicios e, tres seculos a pustis, sos Cartaginesos, s’istabilin mascamente in sos oros de mare e fundan cussa ziviltade chi si giamat Punica.

800

500

In cust’epoca ischimus chi si faghìan sacrifizios de omines e si mantenìan omines isciaos. Custos urtimos sun propiamente cuddos Maurreddinos battidos da-e Africa (Mauritania) pro tallare sas furestas de su Campidanu e pro bonificare sos pianos pro los prenare a laore.

Custa iffrichìda de istranzos chi mudan sa natura de sos logos e de sas formas de produìre no aggradat a sos sardos chi aìan lassadu sas costas e si fin inserrados in sos montes de s’internu. Totora falàin da sos montes e nde lis furàìn s’incunza de su laore e su bestiamen masedu.

Custu manizu sighit finas cando, a partire da su dughentostrintotto innantis de Zesù Cristos, s’istranzu conchistadore cambiat: giompen sos romanos.

238

Si est beru chi sos atteros populos aìan rispettadu sos sardos finas a tando, sos romanos no benin pro fagher cummerciu ma pro ispargher su dominiu issoro a custa terra. Est opera chi durat a longu ca sos abitadores de s’isula no si cherian suttamitter a niune e tant’e prus pagu a sos istranzos.

 

19 pusti C

Roma imbiat mizas de isciaos Ebreos pro traballare e de sordados pro bincher cussos "barbaros" retirados supra sos montes. Sordados e ziviles lean possessu de sos menzus terrinos chi prenan a laore de giugher a sa Terramanna. Pro conchistare tota s’isula sos romanos batin finas una arrazza de canes e cumenzan a domare sos reverdes. Ma sa vera conchista de s’isula benit cando sa forza de s’imperu cumenzat a falare.

 

174

In su trastempus sos romanos imbiàin a Sardigna sos isciaos pro traballare in sas minieras de Igresias, e pro cantu sa religione cristiana no fit reconnotta da s’imperu, imbiesin anoghe Papas e piscamos da totue.

 

455

S'imperu nd'est belle ruttu e sos Vandalos lean possessu de sa Sardigna e si trattenen belle unu seculu lassende logu a sos Bizantinos.

533

Cumbintu a sa religione cristiana su capu de sos sardos de Barbagia, Ospitone, sos populos de sos montes si renden a su mere de foras.

600

Sun tempos tristos, s'isula est semper partìda tra sos abitadores novos e sos bezzos chi resisten, reverdes, in sos montes de Barbagia, sos primos in perigulu de ruer sutta Ostrogotos, Longobardos e arabos e sos atteros arestes che sirvone.

 

815

Sos mericheddos de Sardigna chircan s'amparu de su re de sos Francos, signale chi Bisanzio est ispotessiadu in cussos tempos e cumenzat a si bier sardos chirchende de esser meres de su ostinu issoro. A bia de su de deghe seculos sa Sardigna est partida in battor bandas e donzuna tenet a capu unu giuighe: Turres, Gaddura, Arborea e Casteddu.

 

 

1014

Pisanos e Zenovesos si presentan a azuare sos sardos a resister contra a Mogehid, su pirata arabu. Est un'ispantu comente sa Sardigna no l'apan, a pare de sa Sicilia e de bona parte de sa terramanna de Europa, concuistada sos arabos. A donzi contu cumenzat sa dipendenzia de s'isula da-e cussas Repubblicas de su mare

S'isula chircat iscolas, mastros de tennicas noas pro produìre de prus e menzus, giompen sos paras de varios ordines.

Sas cojas tra familias sardas e continentales s'intrezzit finas chi unu Pisanu s'acciapat giuighe de Casteddu. Sas mescras sighin e creschet su malumore pro chistiones de interessu, su samben misciadu e sas erenzias betàdas a pare allughen gherras pro su possessu de sas terras. Unas pacas familias si partin su giudicadu de Casteddu. Sa matessi cosa costat a su de Turres chi finit in manos de sa comuna de Pisa.

1297 Su papa Bonifaziu VIII dat a re sa Sardigna a Jagu II de Aragona in cambiu de azudos militares in casu chi nd'aret bisonzu.
1326

Su giuighe de Arborea azuat a Arfonzo de Aragona a intrare e fagher concuista de s'isula. No colat tempus meda e sos chi prima fin amigos intran in gherra. Sas familias de Arborea si passan de babu in fizu su coscu contra sos de Aragona. In su 1355 Pedru IV de Aragona aberit in Casteddu su Parlamentu de sos sardos ma est bennidu pro chircare de domare sos reverdes.

1392 Su modu de biver de sa zente de tando si podet attuare abaidende sa Carta de Logu.
1409

Sa batalla de Seddori istruet sos sordados de Arborea ma galu pro carchi annu sos sardos dan mattàna a sos meres de Aragona.

In su 1469 su re de Aragona si cojuat cun Isabella reìna de Castiglia e sa Sardigna colat sutta sos ispagnolos. Sighit sa pelea de sos eredes de Arborea pro cazzare sos meres novos ma custos an a abarrare e pro sos sardos an a esser seculos de sos prus iscuros de s'istoria.

Zertu sos isolanos aìan perdidu donzi ispera de torrare a gherrare pro s'indipendenzia, provados da-e donzi pestulenzia, famen, maladias e isfruttamentu. A epoca de Carulu V sun pintados in custa manera: "Estàn pocos, locos y mal unidos".

S'isula sighit a esser colonia ma l'intregan sa Reale Udienza e, timende sos arabos fraigan sas turres pro difender sas marinas e pro chi sos sardos no anden a sa terramanna italiana o ispagnola aberin s'Universidade in Casteddu e in Tatari.

1708

Sos cambiamentos de s'istoria de s'Europa ponen fine a su guvernu ispagnolu in Sardigna e pustis de carchi attaccu austriacu e de su trattadu de Utrecht s'isula passat in manos de sos austriacos ma pezzi pro una paja de annos, ca in Londra si dezidet chi sa Sardigna colet a Vittorio Amedeu II de Savoia.

1720

Sos Piemontesos giompen a Sardigna e la trattan, comente a sos de innantis, comente una colonia. Est beru chi torrein a aberrer sas Universidades de Casteddu e de Tatari ma est prezisu a affirmare chi no b'at una classe de intellettuales o figuras mannas in d'unu seculu chi in Europa fit màdrighe de sos prinzipios de libertade chi an imbertu a sas rivoluziones. 

1796

Pezzi in su 1794 su populu de Casteddu che cazzat sos funzionarios de su guvernu. Sa rivoluzione verdadera si connoschet cun d'unu giuighe, G. M. Angioy. S'iscopu fit de che bogare su sistema feudale battidu da-e sos Aragonesos, ma bintu, pagu tempus a pustis si fuit a Corsica e da inie a Franza. Cando Napoleone triulat s'Europa sa Sardigna est unu giassu de sos prus seguros pro su re e sa corte.

1820

1848

Pro cambiare s'istadu de s'agricoltura de Sardigna fattein s'Edittu de sas cresuras ma su sistema feudale resisteit finas a s'Istatuto Albertino. Sa Sardigna, chi cun Pedru IV de Aragona aìat apidu unu Parlamentu pro mantenner una forma de autonomia si cheret parte de s'Istadu de Piemonte e rinunziat a s'autonomia pro tenner sa matessi paridade.

Sas trumas de sardos chi moven a sa gherra de Crimea, sas furestas talladas pro ponner sa ferrovia in Piemonte atrogan chi sa Sardigna resteit teracca de sos Piemontesos finas a s'Unidade de Italia.

 

1865

Da-e tando, a parte su de aer abolìdu sos ademprivios, sos libros de istoria faeddan de Sardigna pezzi pro sas inchertas de Depretis, Salaris, Pais Serra, pro sas Lezes Ispeziales o pro sos bandidos. Nemos faeddat de sos sardos chi cumenzan su disterru tra su 70 e s'80 in Europa e in America. Naschin s'Unione sarda (1889) in Casteddu e duos annos a pustis sa Nuova Sardegna in Tatari.

1904

Mancu sa morte de sos battor operajos de Buggerru intrat in sos libros de istoria.
A pustis de sa gherra manna naschit su Partidu Sardu.

1921

In sas eleziones binchet su Partidu Fascista. In su '24 Mussolini faghet sa leze de su miliardu.

1926

In Roma arrestan a Antonio Gramsci e in Casteddu a Emilio Lussu. Sa presenzia de meda zustissia in Nugoro pro cumbatter sos bandidos est motivu pro la fagher provincia.

1927

Grazia Deledda leat su Premiu Nobel.

1937

Antonio Gramsci morit in presone.

1938

In s'Italia fascista e autarchica est cosa bona pro sa propaganda a fraigare sa bidda de Carbonia.

1945

Finida sa gherra cumenzat a traballare sa Consulta Regionale.

1947

Sa zente morit galu de malarica finas a sa naschida de s'Erlaas chi bonificat tottu s'isula derettu a pustis de sa gherra.

1948

In s'Italia repubblicana si riconnoschet chi pro s'istadu de sa Sardigna cheret un'autonomia regionale chi permittat a sos sardos de dezider de su ostinu issoro. In su '48 sa Sardigna tenet s'Istatuto Regionale e in su '49 si faghen sas primas eleziones. S'istabilit su primu pianu de Rinaschida approvadu in su 1962 ma sa Sardigna ch'est isbuidada de bona parte de sos fizos suos. Tra sos chi sun abarrados sighit s'idea chi s'Autonomia no bastat: si dimandan prozettos pro cambiare sos istradones, pro fraigare digas, aberrer fabricas, mezorare s'agricoltura, s'artesanadu, mantenner innidu e nettu su terrinu de sos padentes, de sos montes e de sas marinas.

In su '64 cumenzat s'industria de su turismu de Porto Cervo e in sos annos apustis aberin sas primas fabricas mentras sighin sos secuestros de personas. Pro firmare cussos disacatos su guvernu imbiat sa polizia a Pratobello.

Aristanis est sa de battor provincias sardas.

1974

Sos annos settanta sun annos de contradissiones mannas. Falat su disterru. Morin E. Lussu e C. Bellieni. Sa pelea pro sa limba at unu mastru in Antoni Sanna chi la giughet a s'Universidade. Imprentan Padre padrone de G. Ledda e nde faghen una pellicula chi girat su mundu. Aberin sa fabrica de Ottana. Essin Il re è un feticcio de B. Bandinu e La rivolta dell'oggetto de M. Pira. Su Partidu sardu azzettat s'ipotesi de s'indipendenzia. In su 1980 intrat sa prima Giunta a presidente socialista. Torrat e cambiat sa linea de su Partidu sardu e creschet su numeru de sos elettores e in su 1984 Mario Melis est presidente de sa Giunta regionale.

A fine de sos annos '80 cumenzan sos attentaos a amministradores e sindigos de sas biddas de daintro.

Si format una cussienzia critica de sos prozessos de s'istoria chi resessit a ispuntare, cun d'una leze regionale, una die pro meledare, fraigare e affortire s'identidade de populu sardu: sa die de sa Sardigna.

1993

1997

 

 

1999

A pustis de medas annos de peleas e cuntierras finas sa limba e sa cultura sarda sun riconnottas da-e su Cunsizu regionale, Leze 26, e da-e su Guvernu nazionale chi cun d'una leze dat ampàru a sas limbas de minorìa. Sas eleziones pro su Cunsizu regionale no disinnan bintu ne binchidore tra partidos de destra e de manca. Est su sinzale de unu sistema chi no podet sighire e cheret cambiadu, ma a cambiare sistema elettorale cheret narrer finas a cambiare sas regulas de s'autonomia sarda. Otto cunsizeris fraigan sa Domo de sos sardos pensende a unu modellu de autonomia catalana. Unu de issos, Efis Serrenti, sardista, est presidente de su Cunsizu, Mario Floris est su presidente de sa Giunta

Vota questo post

Archivio Maggio 2008

Maggio 2008

DLMMGVS
1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31

I miei links preferiti

    Ciao sono pippen84
    Vedi il mio profilo


    Ultimi commenti

    Nuovi post

    Tag