GIORGIO ASPRONI
09/11/2008 15:23
di pippen84
A bintibator annos si laureat in Deretu in Casteddu e, a pustis, leat sos votos. In su 1843 lu nominant canònigu penitentziale de su Capìtolu de Nùgoro e leat s'incàrrigu de dotzente de Teologia morale in su Seminàriu locale finas a su 1847. In cussu annu matessi si nche tramudat a Gènova pro cuntrastos cun su cleru e cun s'ambiente nùgoresu contràrios a sas ideas democràticas suas. In Gènova frecuentat esponentes de sas currentes democràticas chi li cunfirmant s'idea sua de sa netzessidade chi sa Sardigna mantenzeret un'identidade sua mancari in intro de s'ordinamentu natzionale. Collaborat cun Il Pensiero Italiano dae ue s'auguraiat una collaboratzione prus istrinta intre sa Sardigna e sa Ligùria a dannu de su Piemonte privilegiadu dae su guvernu federale. Devenit membru de su Circolo Italiano. In Nùgoro creat un'agregatzione de custa casta de orientamentu democràticu e republicanu. Si presentat a sas eletziones de sa I legisladura in su 1848, resessit a si fàghere elèghere a su Parlamentu subalpinu, ma s'èsitu est annulladu essende incumpatibile cun s'incàrrigu de canònigu benefitziàriu. Si dimitit dae custu incàrrigu in su 1849 e si torrat a presentare a sas eletziones de sa III legisladuras in su collègiu de Lanusei e est elèghidu. Est istadu deputadu in sas IV, V, VII, IX, X, XI, e in sa XII legisladuras ponende·si cun sa sinistra. Fiat aversàriu de Camillo Benso conte de Cavour chi sighiat una polìtica liberìstica a dannu de sos interessos de s'ìsula. Giornalista ativu meda, de ispiratzione democràtica, at iscritu in sos periòdicos prus mannos de s'època. A issu est atribuidu s'opùsculu famadu Proggetto di legge pel miglioramento de'Regolari dell'Isola di Sardigna, de su 1850.
In su 1859 partìzipat in manera ativa a sos motos patriòticos risorgimentales regollende dinare e armas pro sos voluntàrios. In custu clima fundat in Torinu sa Società dei Liberi Comizi, promovende sa creatzione de su giornale Lo stendardo italiano.
Faghet parte de s'ispeditzione de sos Milli de Garibaldi. Sighit sos garibaldinos a Palermu in su mese de austu de su 1860 e a pustis a Nàpule. Inoghe, tenende raportos cun sos esponentes democràticos meridionales, cumintzat una collaboratzione cun sos periòdicos napuletanos prus importantes, in mesu de cussos Il popolo d'Italia devenende·nde su diretore.
In sos annos 1863-1867 tenet cuntatos medas cun su movimentu operaju, partitzipende finas a su cungressu X de sas Sotziedades operajas in Parma. Est su mamentu chi s'acurtziat de prus a sas ideas maginianas. In su 1865 intrat in cuntatu finas cun Bakunin chi si fiat istabilidu in Nàpule.
In su 1869 est reconnotu comente unu de sos cuspiradores chi ant organizadu un'insurretzione generale, minetzende su guvernu.
Sos diàrios suos, agatados dae su giornalista e istòricu Bruno Josto Anedda, sunt publicados in Collettanea Calaritana (testos e documentos inèditos o raros publicados dae sa Facultade de Sièntzias Polìticas de Casteddu).
SA FILOSOFIA
07/10/2008 00:00
di pippen84
Sa filosofia (dae gregu φιλείν (fìleìn) = amare e σοφία (sofìa) = sabidoria, est a nàrrere amore pro sa sabidoria) est definida comente s' istùdiu de sa possibilidade e de is làcanas de sa connoschèntzia umana e fintzas de s'anàlisi de s'òmine che sugetu de custa connoschèntzia, cussideradu in isse matessi in sa relatadura sua, teòriga e pràtiga, cun s' ogetu connotu.
Su pensamentu filòsofigu otzidentale naschet dae sa "meravìgia" naraiat Aristotele est a ischire cando s'òmine incumintzat a si preguntare chie siat isse etotu e su mundu chi ddu inghiriat. Custu, chi in filosofia est tzerriadu su problema de su raportu intra su sugetu e s'ogetu, e est tratadu segundu duas bisuras: sa prima est su de sa filosofia teorètica chi narat chi si cheret connoschere s'ogetu, su segundu est su de sa filosofia pràtiga o morale o ètiga, cando si cheret ischire comente nos depimus cumportare, ite fàghere in is cunfrontos de cuss'ogetu chi podet èssere un individuu che a mie etotu.
Sa definitzione de sa filosofia abbarat un problema filosoficu. Ma fintzas prus problemàtiga resurtat sa chistione de su "incomintzu" filosòficu, est a nàrrere de su fundamentu suo matessi e de sa possibilidade de sa chirca filosòfica comente tale. Si sa filosofia chircat in intro de issa etotu in manera dialètiga, in ue nche podimus pònnere is preguntas suas?
Est un' istùdiu chi s' acumprit formulende in manera linguìstiga is problemas, dende·nde sa solutzione e giustifiende·dda, e impreende protzeduras rigorosas pro dda argumentare. Est, finamentas, s' istùdiu de sos printzìpios primos e de is resones ùrtimas.
No tenende sa filosofia unu campu materiale de indagadura ispetzìfigu, comente sas sièntzias empìricas, podet èssere cussiderada siat in crae istòrica chi in crae sistèmatica, comente "mama de sas sièntzias".
SAS ELEZIONAS...E SA STORIA DE SA SARDINIA...
25/05/2008 22:47
di pippen84
|
Farruttas de istoria A narrer de professor Giuanne Lilliu, pustis de sas testimonìas agattadas in iscurturas de pedra, de terra de brocca o in prendas, in s'isula amus tentu una soziedade, guvernada dae feminas, e custa soziedade resessìat a aer iscambios cun zenìas de atteros giassos de su mare: l'atrogat su de aer buscadu sas matessi formas in aterue. Sa postura mesu-mesu de unu mare mannu in epocas chi no b’aìat mezos pro biazare at bogàdu foras sos sardos da-e cambiamentos e progressos connottos in atteros logos, ma sos populos antigos an semper tentu sa Sardigna comente unu puntu de importu pro sos trafficos de cummerciu de medas produttos. |
|
| 3.000 |
In epoca neolitica pro narrer, sa Sardigna daìat a su bonu de sos populos chi s’accheran a custu mare sa pedra giamada ossidiana cun sa cale si costruìan armas de cada zenìa. Testimonìa de sos iscambios tra sardos e attera zente est propiamente custa pedra traballàda, originaria de sos montes de s’arta Marmidda, imbènnida in donzi giassu de su mundu antigu. |
|
2350 1700 |
Cando si frundit sa pedra pro s’imbentu de sos metallos, in Sardigna s’aberin minieras chi an sighidu finas a sas dies nostras a bogare da-e sas intragnas de sa terra donzi materiale preziosu pro s’industria de sa gherra. Propiu pro custas siendas sa Sardigna est semper istàda appreziàda da-e sos istranzos. Ma s’economia de sos chi bivian in s’isula est semper istàda povera. De seguru sa bèndida de medas produttos at permitidu sa naschida de una ziviltade forte comente sa chi tenimis a epoca de sos nuraghes. |
| 1800 |
A dolu mannu nostru custos jajos, mastros de su fraigu in pedras a siccu, no an lassadu trattas iscrittas de comente fit organizada cussa soziedade. Podimus pezzi pensare chi cufforma a sos tempos de tando b’aret duas castas de autoridade: una pro su guvernu in terra de sas personas e un’attera pro sas animas. Custa ziviltade si fit isparta a donzi cussorza de cust’isula, in sas costas comente a banda de daintro, e no b’at duda peruna chi esseren finas meres de su mare. Dae s’abba cumenzein a giomper, unos otto o sette seculos innantis de Cristos, populos chi abellu-abellu an istramudìdu custa soziedade. Innantis sos Fenicios e, tres seculos a pustis, sos Cartaginesos, s’istabilin mascamente in sos oros de mare e fundan cussa ziviltade chi si giamat Punica. |
|
800 500 |
In cust’epoca ischimus chi si faghìan sacrifizios de omines e si mantenìan omines isciaos. Custos urtimos sun propiamente cuddos Maurreddinos battidos da-e Africa (Mauritania) pro tallare sas furestas de su Campidanu e pro bonificare sos pianos pro los prenare a laore. Custa iffrichìda de istranzos chi mudan sa natura de sos logos e de sas formas de produìre no aggradat a sos sardos chi aìan lassadu sas costas e si fin inserrados in sos montes de s’internu. Totora falàin da sos montes e nde lis furàìn s’incunza de su laore e su bestiamen masedu. Custu manizu sighit finas cando, a partire da su dughentostrintotto innantis de Zesù Cristos, s’istranzu conchistadore cambiat: giompen sos romanos. |
| 238 |
Si est beru chi sos atteros populos aìan rispettadu sos sardos finas a tando, sos romanos no benin pro fagher cummerciu ma pro ispargher su dominiu issoro a custa terra. Est opera chi durat a longu ca sos abitadores de s’isula no si cherian suttamitter a niune e tant’e prus pagu a sos istranzos. |
|
19 pusti C |
Roma imbiat mizas de isciaos Ebreos pro traballare e de sordados pro bincher cussos "barbaros" retirados supra sos montes. Sordados e ziviles lean possessu de sos menzus terrinos chi prenan a laore de giugher a sa Terramanna. Pro conchistare tota s’isula sos romanos batin finas una arrazza de canes e cumenzan a domare sos reverdes. Ma sa vera conchista de s’isula benit cando sa forza de s’imperu cumenzat a falare. |
|
174 |
In su trastempus sos romanos imbiàin a Sardigna sos isciaos pro traballare in sas minieras de Igresias, e pro cantu sa religione cristiana no fit reconnotta da s’imperu, imbiesin anoghe Papas e piscamos da totue. |
|
455 |
S'imperu nd'est belle ruttu e sos Vandalos lean possessu de sa Sardigna e si trattenen belle unu seculu lassende logu a sos Bizantinos. |
| 533 |
Cumbintu a sa religione cristiana su capu de sos sardos de Barbagia, Ospitone, sos populos de sos montes si renden a su mere de foras. |
| 600 |
Sun tempos tristos, s'isula est semper partìda tra sos abitadores novos e sos bezzos chi resisten, reverdes, in sos montes de Barbagia, sos primos in perigulu de ruer sutta Ostrogotos, Longobardos e arabos e sos atteros arestes che sirvone. |
|
815 |
Sos mericheddos de Sardigna chircan s'amparu de su re de sos Francos, signale chi Bisanzio est ispotessiadu in cussos tempos e cumenzat a si bier sardos chirchende de esser meres de su ostinu issoro. A bia de su de deghe seculos sa Sardigna est partida in battor bandas e donzuna tenet a capu unu giuighe: Turres, Gaddura, Arborea e Casteddu. |
|
1014 |
Pisanos e Zenovesos si presentan a azuare sos sardos a resister contra a Mogehid, su pirata arabu. Est un'ispantu comente sa Sardigna no l'apan, a pare de sa Sicilia e de bona parte de sa terramanna de Europa, concuistada sos arabos. A donzi contu cumenzat sa dipendenzia de s'isula da-e cussas Repubblicas de su mare S'isula chircat iscolas, mastros de tennicas noas pro produìre de prus e menzus, giompen sos paras de varios ordines. Sas cojas tra familias sardas e continentales s'intrezzit finas chi unu Pisanu s'acciapat giuighe de Casteddu. Sas mescras sighin e creschet su malumore pro chistiones de interessu, su samben misciadu e sas erenzias betàdas a pare allughen gherras pro su possessu de sas terras. Unas pacas familias si partin su giudicadu de Casteddu. Sa matessi cosa costat a su de Turres chi finit in manos de sa comuna de Pisa. |
| 1297 | Su papa Bonifaziu VIII dat a re sa Sardigna a Jagu II de Aragona in cambiu de azudos militares in casu chi nd'aret bisonzu. |
| 1326 |
Su giuighe de Arborea azuat a Arfonzo de Aragona a intrare e fagher concuista de s'isula. No colat tempus meda e sos chi prima fin amigos intran in gherra. Sas familias de Arborea si passan de babu in fizu su coscu contra sos de Aragona. In su 1355 Pedru IV de Aragona aberit in Casteddu su Parlamentu de sos sardos ma est bennidu pro chircare de domare sos reverdes. |
| 1392 | Su modu de biver de sa zente de tando si podet attuare abaidende sa Carta de Logu. |
| 1409 |
Sa batalla de Seddori istruet sos sordados de Arborea ma galu pro carchi annu sos sardos dan mattàna a sos meres de Aragona. In su 1469 su re de Aragona si cojuat cun Isabella reìna de Castiglia e sa Sardigna colat sutta sos ispagnolos. Sighit sa pelea de sos eredes de Arborea pro cazzare sos meres novos ma custos an a abarrare e pro sos sardos an a esser seculos de sos prus iscuros de s'istoria. Zertu sos isolanos aìan perdidu donzi ispera de torrare a gherrare pro s'indipendenzia, provados da-e donzi pestulenzia, famen, maladias e isfruttamentu. A epoca de Carulu V sun pintados in custa manera: "Estàn pocos, locos y mal unidos". S'isula sighit a esser colonia ma l'intregan sa Reale Udienza e, timende sos arabos fraigan sas turres pro difender sas marinas e pro chi sos sardos no anden a sa terramanna italiana o ispagnola aberin s'Universidade in Casteddu e in Tatari. |
| 1708 |
Sos cambiamentos de s'istoria de s'Europa ponen fine a su guvernu ispagnolu in Sardigna e pustis de carchi attaccu austriacu e de su trattadu de Utrecht s'isula passat in manos de sos austriacos ma pezzi pro una paja de annos, ca in Londra si dezidet chi sa Sardigna colet a Vittorio Amedeu II de Savoia. |
| 1720 |
Sos Piemontesos giompen a Sardigna e la trattan, comente a sos de innantis, comente una colonia. Est beru chi torrein a aberrer sas Universidades de Casteddu e de Tatari ma est prezisu a affirmare chi no b'at una classe de intellettuales o figuras mannas in d'unu seculu chi in Europa fit màdrighe de sos prinzipios de libertade chi an imbertu a sas rivoluziones. |
| 1796 |
Pezzi in su 1794 su populu de Casteddu che cazzat sos funzionarios de su guvernu. Sa rivoluzione verdadera si connoschet cun d'unu giuighe, G. M. Angioy. S'iscopu fit de che bogare su sistema feudale battidu da-e sos Aragonesos, ma bintu, pagu tempus a pustis si fuit a Corsica e da inie a Franza. Cando Napoleone triulat s'Europa sa Sardigna est unu giassu de sos prus seguros pro su re e sa corte. |
| 1820
1848 |
Pro cambiare s'istadu de s'agricoltura de Sardigna fattein s'Edittu de sas cresuras ma su sistema feudale resisteit finas a s'Istatuto Albertino. Sa Sardigna, chi cun Pedru IV de Aragona aìat apidu unu Parlamentu pro mantenner una forma de autonomia si cheret parte de s'Istadu de Piemonte e rinunziat a s'autonomia pro tenner sa matessi paridade. Sas trumas de sardos chi moven a sa gherra de Crimea, sas furestas talladas pro ponner sa ferrovia in Piemonte atrogan chi sa Sardigna resteit teracca de sos Piemontesos finas a s'Unidade de Italia. |
|
1865 |
Da-e tando, a parte su de aer abolìdu sos ademprivios, sos libros de istoria faeddan de Sardigna pezzi pro sas inchertas de Depretis, Salaris, Pais Serra, pro sas Lezes Ispeziales o pro sos bandidos. Nemos faeddat de sos sardos chi cumenzan su disterru tra su 70 e s'80 in Europa e in America. Naschin s'Unione sarda (1889) in Casteddu e duos annos a pustis sa Nuova Sardegna in Tatari. |
|
1904 |
Mancu sa morte de sos battor operajos de Buggerru intrat in sos libros de istoria. |
| 1921 |
In sas eleziones binchet su Partidu Fascista. In su '24 Mussolini faghet sa leze de su miliardu. |
| 1926 |
In Roma arrestan a Antonio Gramsci e in Casteddu a Emilio Lussu. Sa presenzia de meda zustissia in Nugoro pro cumbatter sos bandidos est motivu pro la fagher provincia. |
| 1927 |
Grazia Deledda leat su Premiu Nobel. |
| 1937 |
Antonio Gramsci morit in presone. |
| 1938 |
In s'Italia fascista e autarchica est cosa bona pro sa propaganda a fraigare sa bidda de Carbonia. |
| 1945 |
Finida sa gherra cumenzat a traballare sa Consulta Regionale. |
|
1947 |
Sa zente morit galu de malarica finas a sa naschida de s'Erlaas chi bonificat tottu s'isula derettu a pustis de sa gherra. |
| 1948 |
In s'Italia repubblicana si riconnoschet chi pro s'istadu de sa Sardigna cheret un'autonomia regionale chi permittat a sos sardos de dezider de su ostinu issoro. In su '48 sa Sardigna tenet s'Istatuto Regionale e in su '49 si faghen sas primas eleziones. S'istabilit su primu pianu de Rinaschida approvadu in su 1962 ma sa Sardigna ch'est isbuidada de bona parte de sos fizos suos. Tra sos chi sun abarrados sighit s'idea chi s'Autonomia no bastat: si dimandan prozettos pro cambiare sos istradones, pro fraigare digas, aberrer fabricas, mezorare s'agricoltura, s'artesanadu, mantenner innidu e nettu su terrinu de sos padentes, de sos montes e de sas marinas. In su '64 cumenzat s'industria de su turismu de Porto Cervo e in sos annos apustis aberin sas primas fabricas mentras sighin sos secuestros de personas. Pro firmare cussos disacatos su guvernu imbiat sa polizia a Pratobello. Aristanis est sa de battor provincias sardas. |
| 1974 |
Sos annos settanta sun annos de contradissiones mannas. Falat su disterru. Morin E. Lussu e C. Bellieni. Sa pelea pro sa limba at unu mastru in Antoni Sanna chi la giughet a s'Universidade. Imprentan Padre padrone de G. Ledda e nde faghen una pellicula chi girat su mundu. Aberin sa fabrica de Ottana. Essin Il re è un feticcio de B. Bandinu e La rivolta dell'oggetto de M. Pira. Su Partidu sardu azzettat s'ipotesi de s'indipendenzia. In su 1980 intrat sa prima Giunta a presidente socialista. Torrat e cambiat sa linea de su Partidu sardu e creschet su numeru de sos elettores e in su 1984 Mario Melis est presidente de sa Giunta regionale. A fine de sos annos '80 cumenzan sos attentaos a amministradores e sindigos de sas biddas de daintro. Si format una cussienzia critica de sos prozessos de s'istoria chi resessit a ispuntare, cun d'una leze regionale, una die pro meledare, fraigare e affortire s'identidade de populu sardu: sa die de sa Sardigna. |
| 1993
1997
1999 |
A pustis de medas annos de peleas e cuntierras finas sa limba e sa cultura sarda sun riconnottas da-e su Cunsizu regionale, Leze 26, e da-e su Guvernu nazionale chi cun d'una leze dat ampàru a sas limbas de minorìa. Sas eleziones pro su Cunsizu regionale no disinnan bintu ne binchidore tra partidos de destra e de manca. Est su sinzale de unu sistema chi no podet sighire e cheret cambiadu, ma a cambiare sistema elettorale cheret narrer finas a cambiare sas regulas de s'autonomia sarda. Otto cunsizeris fraigan sa Domo de sos sardos pensende a unu modellu de autonomia catalana. Unu de issos, Efis Serrenti, sardista, est presidente de su Cunsizu, Mario Floris est su presidente de sa Giunta |
DEO OJO CAMBIARI IS COSASA.....
08/04/2008 19:38
di pippen84
DEO OJO CAMBIARI IS COSASA.....POITTE NO DU OLES TUE PURU????
SU 13 E SU 14 DE ABRILI VOTA TUE PURU PALTIDU DEMOCRATICU....
SA TERRA NOSTA
29/03/2008 11:09
di pippen84
Sa Sardigna est un'ìsula de su Mare Mediterràneu otzidentale, posta a unos 200 km dae sa peninsula italiana, su matessi de sa Tunisia, unos 300 km dae sa Ligùria e 500 de sa Ispagna. Sa terra prus a probe est sa Corsica, petzi 11km.
Sa forma de s'ìsula est cussa de unu retàngulu longu, de unos 260km in diretzione NS e unos 120 in sa EO. Sa punta a N est sa bidda de Longone (Lungoni in galluresu), sa de S su Cabu Teulada. Sos mares chi l'inghìriant sunt su Mare Tirrenu a E e su Mare de Sardigna a O. S'àrea est de ca. 24.000km², s'oru de mare de unos 2400 km.
Monte po su 13,5 %, montigru po su 68 % e pranu po su 18,5 %. Su monte prus artu tirat 1834m (Punta La Màrmora), in sa serra de su Gennargentu, in su mesu de s'ìsula.
Su tempus tirat a su sicu, in istade e in ierru. Sa temperadura mèdia est de 14-18 °C, cun cambiamentos mannos intre pranu e monte, istade e ierru: si podet passare de is -2 o -3 a is 30 °C. Su bentu podet esse forte meda, ispètzia su bentu estu (de NO). Proit pagos, 400-600mm a s'annu, cun diferèntzias mannas intre monte e pranu, oru de mare e terra aintru.
Bi at petzi unu lagu naturale, su lagu Baratz, in su NO de s'ìsula, acanta de Tàthari e de S'Alighera (L'Alguer in catalanu). Sos rìbos (cursos de àbba semper prenos) sunt pagos: de N a S su Coghinas, su Mannu (de Tàthari), su Temu, su Cedrinu, su Tirsu, su Frumindosa, su Mannu e su Cixerri. Sos àteros sunt rios, sicos in parte de s'annu. Su frùmene prus longu est su Tirsu, chi tirat 159km e isbucat in su Mare de Sardinna apustis de esser tocadu sa tzitade de Aristanis.
S'istòria de sa Sardigna at raighinas chi partint dae su Paleolìticu. Sos òmines bivent peroe in s'ìsula petzi dae su Neolìticu. De cuddu perìodu est s'isfrutamentu de s'ossidiana, su bidru vulcànicu nieddu de su Monte Arci, raru meda in tot' ue. Dae su neolìticu a s'edade de su brunzu (XIX - XIII sèculos innantis de Cristu) sunt nàschidas tzivilizatziones chi connoschimus cun su lùmene de "prenuràgicas", ca sunt bènnidas innantis de cudda prus manna e famosa de sos nuraghes. Su perìodu nuràgicu at bidu su cumparrer in Sardigna de una tzivilidade peculiare, distinta dae construtziones megalìticas ùnicas in su mundu (sos nuraghes matessi, sos putos sacros, sas "tumbas de gigantes"); unu agiudu abibadore a s'istùdiu de custa tzivilidade est dae pagus arribadu dae una teoria (de su giornalista Sergio Frau) chi est coberende cuffrimmas de importu e chi biet in sa tzivilizadura nuràgica s'orìgine istòrica de su mitu de Atlàntide.
Sighinde custa teoria, chi s'agatat in su lìberu "Le Colonne d'Ercole - Un'inchiesta", su giornalista, cun istùdios archeològicos e istòricos, narat chi sas culonnas de Ercole in s'antighidade fint in su canale de Sitzìlia e non in Gibilterra comente ischimus in dies de oe. Si custas culonnas sunt in custu logu, tando s'ùnica Isula chi currispondet a sa descritzione de Atlàntide est sa Sardigna. Ma si podet esser seguros chi su mare est istadu sa bia printzipale chi at muntesu sa Sardigna a tzentru de sa tzivilidade mediterrànea. Podet èssere chi sos chi biviant in Sardigna fint issos sa "gente de su mare" chi timiant sos egitzianos antigos. Ma est seguru chi, dae su mare, appet comintzadu a bènnere gente chi chircaiat ràmine, prumu, trigu, e àteras cosas pro faghere commerciu. Innantis a tottus sos fenitzos, chi arribant in ue oe b'est Casteddu, 1500 annos innantis de Cristu. Appustis ant fraigadu ateras tzitades: Tharros, Nora, Bithia, Sulci, Sant'Antiogu. Sas urtimas fint mannas meda, ca inie b' aiat su minerale chi ddi serviat. Non s'ischit meda de comente fin sas cosas cun chie biviat in Sardigna e custos fenitzos, ma issos abbarraiant accanta de su mare e chircaiant de istare in accordu con sa gente autoctona. Sunt bistados sos fenicios a iscriere a primmu su lùmene Sardigna, in d una preda chi est in su museu archeològicu de su Castrum de Casteddu, si podet narrere chi issos non impreaiant sas bogales cando iscriiant. Paret chi, comente s'est passadu dae sos fenitzos de su Libanu a cussos chi bivende in Africa sunt nados Punicos, carchi cosa siat cambiada, ca custos fint peus e cheriant fàghere sos meres. In custu tempus sa Sardigna fit puru una base milidare de sos punicos, ca sas naves issoro, dae Cartàgine e su portu de Capu Malfatanu, accanta de Teulada, serraiant in d una morsa su Mare Mediterraneu e nemos podiat passare. Appustis de sa segunda gherra pùnica arribant sos romanos,e po sèculos meda sa Sardigna abbarrat romana. E diventat sa "dom'e trigu" de Roma, sas tzittades accanta e su mare sunt semper prus mannas, mea es seguru chi sos romanos non bi l'apent fatta a "romanizzare" sa Barbagia. Sun arribados a Fordongiani (Forum Traiani), Austis (Augustus) ma inie sun abbarrados. Cando Roma est rutta sun arribados sos Vàndalos, chi teniant puru sa parte de Africa chi est acanta acanta a sa Sardigna: Ippona (chi oe si narat Annaba, in Algeria) est sempre istada prus acanta a Casteddu de onzi tzitade italiana. In carchi manera sos romanos de oriente, sos bizantinos (in sardu Aregos)nde giàgarant sos vàndalos e pro chimbichentos annos abbarrant in Sardigna. A sa fine si nd' andant, ma lassant famìllias nobiles, chi sunt sas chi ant a andare a cummandare in su perìodu de is Giuigados. De sos Aregos abbarrant sos santos e sos lùmenes: Costantinu, Bachis, Chìrigu, pro narrere. De ammentare chi sos Aregos, comente sos atteros romanos, no bi l' apent fatta a intrare in Barbagia, e comente sos àteros ponent su "Dux militaris" in Fordongiani, pro chircare de firmare sas bardanas de chie biviat in sos montes. De interessu mannu sos sèculos intra su IX e su XV d.C., cando s'est isboligada sa tzivilizadura de sos Giuigados, bator rennos autòctonos de traditzione romana, no feudale, nàschidos dae s'isolamentu de sa Sardigna in sos sèculos de su domìniu àrabu de su Mediterràneu (sos sèculos VIII - IX d.C.).
In s'annu 1324, sos Aragonesos conchistant Casteddu cun s'agiudu de su giuigadu de Arbaree, boghende a foras sos Pisanos. Est sa nàschida de su Rennu de Sardigna. Dae su 1354 a su 1420, cun fases divressas, addurat sa gherra intro de su rennu aragonesu e su giuigadu arbaresu, s'ùrtimu abarradu de sos bàtoro rennos sardos antigos. Pessones de importu de cuddu perìodu de gherra e pestilèntzias sunt su giùighe arbaresu Mariane IV e sa fìgia sua Eleonora, Eleonora de Arbaree. In su 1420 s'ùrtimu giùighe, Guillermu de Narbona, bendet su tìtulu giuigale a su re de Aragona pro chentumìgia fiorinos de oro. Abarrat unu rennu solu, in s'ìsula, su Rennu de Sardigna, prima cadelanu e a pustis ispannolu. Cun sos cadelanos e sos ispannolos sa Sardigna connoschet su feudalismu e s'abarat pro sèculos isulada e a fora de s'istòria.
In su 1720 sa corona colat in conca a sos ducas de Savoia, chi in custa manera si faghent res. De importu, suta sos Piemontesos, su perìodu "revolutzionàriu" de sos annos 1793-1796, cun unu protagonista mannu: Giomaria Angioi. Su Rennu de Sardigna addurat cun totas sas prerogativas suas fintzas a su 1847, cando su re Càralu Albertu cuntzedit s'"Unione Perfetta" cun sos istados continentales de su rennu. In su 1861, a pustis de sas duas primas gherras de indipendèntzia italiana e de sas conchistas garibaldinas, mudat nùmene in Rennu de Itàlia.
In su sèculu de binti sunt de ammentare sos fatos de sa Brigata Tàtari in sa Prima Gherra Mundiale, dae chi s'est ischidada torra s'identidade e su natzionalismu sardu. De su 1921 est sa nàschida de su Partidu Sardu de Atzione, fundadu, cun àteros, dae Emìliu Lussu.
In sos annos 50 ant picadu comintzu fatos noos. Est istada bogada sa malària, gràtzias a su dinare de sa fundatzione Rockefeller, e custu est istadu unu fatu bonu pro sas populatziones de sas marinas e su turismu. In su matessi tempus sunt istadas impostas però sas tzerachias militares: mìgias e mìgias de ètaros leados a sas atividades econòmicas e postos suta sa cumpetèntzia militare de sa Nato e de sos americanos. De sos annos '70 imbetzes est su "Pranu de Rinàschida", una leze de s'istadu italianu chi cuntzediat dinare meda pro fraigare industrias mannas in Sardigna. Gai sunt nàschidos sos polos chìmicos in Otana, Portu Vesme e Portu Torres, e sas rafinerias in Sarroch. Ma, a pustis de tantos annos, si podet narrer chi est istadu unu faddimentu cumpretu, unu faddimentu econòmicu, ambientale e sotziale puru, ca sos problemas de sa modernizatzione de sa Sardigna sunt abarrados bell'e totus e nde sunt nàschidos àteros noos.
Sa Sardigna est una de sas 5 regiones autònomas a istatutu ispeciale de Itàlia. Sa Sardigna est s'ùnica Regione de Itàlia (imparis cun su Veneto) chi sos bividores hant de manera ufitziale su nùmene de «popolo» dadu dae su Parlamentu italianu.
Assentada in sa Costitutzione de sa Repùbrica Italiana, est nàschida in su 1948. Sas primas eletziones bi sunt istadas in su 1954.
Oe, su presidente de sa Regione est Renato Soru.
Sa Regione tenit 8 provintzias:
Provìntzia de Aristanis (cap. Aristanis) Provìntzia de su Campidanu de Mesu (cap. Seddori e Biddexidru) Provìntzia de Carbònia-Igrèsias (cap. Carbònia e Igrèsias) Provìntzia de Casteddu (cap. Casteddu) Provìntzia de Nùgoro (cap. Nùgoro) Provìntzia de Ogiastra (cap. Tortuelie e Lanusè) Provìntzia de Tàthari (cap. Tàthari) Provìntzia de Terranòa-Tèmpiu (cap. Terranòa e Tèmpiu)
Festas Sa die de sa Sardigna - Festa de su populu Sardu Sa Sartiglia: Aristanis Su Redentore 29 Austu: Nùgoro Sa essida de sos Candaleris (La faradda di li Candareri) 14 Austu: Tàthari Sa essida de sos Candaleris 14 Austu: Nuivi Sos martires turritanos: Portu Turre Sa festa de Santu Simpriziu 15 Maju: Terranòa Sa festa de Sant'Efisiu: Casteddu
S'isula est portada a nùmene pro sas localidades turisticas suas, e intra custas podimus amentare sa Costa Smeralda, sas isulas de La Maddalena e Caprera, sa tzitade catalana de S'Alighera, pro sas calas ispantosas de s'Ogiastra incastradas in sas falèsias calcàreas artas: Cala Goloritzè, Cala Luna, Cala Gonone e puru pro s'internu sou, e in particulare su Gennargentu. In sos ùrtimos annos in su Sud ant fraigadu paritzas locandas e sìtios turìsticos (a SE Crabonaxa e Muraera a SO Santa Mragaida de Pula, Chia). Interessantes pro su turismu s'archeologia sas Ìsulas de s'Arcipèlagu sulcitanu (Santu Antiogu e San Pietro): in custu arcipèlagu in su perìodu Maju - Làmpadas faghent oe galu sa pisca de su Tunnu Ruju (Tunnus Tynnus) cun sos brancos de tunnos chi benint dae s'Atlànticu, in fase riprodutiva.
ULIANA(OLIENA)...
12/02/2008 17:10
di pippen84
Ulìana (nòmene italianu: Oliena) si ponet cara a Nugoro, in mègius a sa Barbagia, a una ala de su massitzu calcàreu de su Supramonte. Su Supramonte de Ulìana est ricu de pinnetos originales, chi sunt peroe belle totu abandonados. Su territòriu at medas testimoniàntzias de sa cultura nuràgica, at medas nuraghes abandonados e puru una fonte nuràgica in sa badde de Lanaittu. Su cannonau de Ulìana est su nepente, unu binu forte e dultze che su mele.
A PROPOSITU DE S'ALITALIA...
02/02/2008 21:19
di pippen84
Mi parit propriu ki custa borta siat s'atopu de nai "bivat su liberismu"
custu sistema de prètzius de is bolus, si d'at impònnidu su gubernu italianu sceti ca bolint fai sighiri a bivi s'Alitalia, ki a s'acabu est unu prodùsiu ki esti fira de su mercau i esti justu ki serrit
nosu seus innoi scimprendisì a fai sa limusina po 20 francus, candu emus a podi oberri is boladroxus cosa nosta a genti ke Ryanair, Easyjet, funt abetendi sceti cussu
Casteddu-Arroma est una linea abitada meda e nc iant a bolli traballai asiendas de totu s'Europa, e nosu sempri a pigai cumandus de s'Alitalia, e duncas de su staddu italianu
cos''e macus diaderus In d'unu setore comente custu prima de resissire a fraicare una cumpanzìa natzionale, soe de acordu peri a lu lassare a sa cuncurrentzia! Si pesso ki kin Ryanair, Easy Jet e ateros potes viazzare i fundu de sos 30€ po onzi locu 'e Europa b'est aberu de ite nos pessare...
S'OPINIONE E'PAOLO MANINCHEDDA PO S'ALIGA
26/01/2008 23:28
di pippen84
Si comente Tonino s’est postu a iscriere in sardu, e sa cosa m’agradat meda, lu fato deo puru, gai imparan sos chi naran chi unu professore no ischit comente faeddat su populu o sa sotziedade, comente naran sos sociologos chi ischin tottu (o pensan de ischire totu).
Deris sa politzia at iscutu unu bandzu a sos manifestantes: ondzunu podet pensare su chi cheret de s’ordine e da sa giustitzia, ma deo cando bio manganellos, catzottos, beccadas e ateru, no penso chi semus meda ordinados. Cando sas paraulas no serbin prusu a nudda e sa zente arribat a si corcare in mesu ‘e istrada; cando un omine es prontu a leare ciaffos pro si faghere intendere, cheret narrer chi sa politica no ischit prus intendere, ascurtare, dezidere chena cumandare.
No b’at niunu in Sardigna chi non cheret adzudare son napolitanos. E bisontzat los adzudare. Solu chi nois tenimos una ledze chi no lu permittit, ca non si podet portare aliga in Sardigna. B’este puru una chistione de cantidade: si sunu 600 t este unu contu, pruite sos inchisinadores bi la faghen a los brusiare; si sunu 6000 t cheret narrere chi bisondzat ‘nde fuliare unu muntone in sas discaricas, e deo non soe de accordu.
Si deo fia istadu a su postu de su Presidente Soru, aìa nadu a Prodi chi emmo, sos sardos sun prontos a faghere sa parte insoro, però chi tenìa bisondzu de bi faeddare, de lis ispiegare it’est cust’aliga, a ube la ponimos, ite cherimos faghere de s’aliga nostra ecc. ecc. Imbetze, issu s’est postu in conca, comente faghet sempre e comente hat fatu pro s’articolo 13 de s’Istatutu, chi no b’aìat de consultare nemos, chi issu bastaìat e avanzaìat. Custu est su puntu: Soru no hat cumpresu che a tempos nostros chie governat no cumandat: podet e depet detzidere, ma si depet ispiegare puru, debet convintzere, ispetzie candu si trattat de sa terra e de sa salude.
A sos chi naran chi nois no depimos leare mancu unu saccu de s’aliga ‘e sos ateros, mi benit de narrer chi si sighimos a pensare a sa Sardigna comente a unu cunzadu ube no intrat e no essit nudda si no cherimos nois, finimos totu cantos poberos, isolados e podet esse puru malaidos, ca si diat torrare sa moda de si coiuare tra fradiles! Unu tempu si naraìat ‘autarchia’, oe comente la cherimos cramare?
Bisonzat chistionare de su chi pensamos de sa sovranidade (bi sun zertos chi usan su termine ’soberanìa’, chi mi paret benit da unu ispanismu chi prus a tardu est intradu in sa poesia e in su ‘Babu nostru’, ube a Deus li naran chi est ’soberanu’; a mie no piaghet). Sovranidade cheret narrere federalismu. Oe s’emergentzia de s’aliga dimostrat comente s’istadu traditzionale no resessit a gubernare sa modernidade e comente sa reforma de su Titulu V de sa Costitutzione no siat zusta pro sas nezessidades difiziles chi s’Italia est bivende. Nd’amos faeddare crasa a su T Hotel.
Mi ponzo una dimanda: se in un su gobernu bi fiat istadu unu de FI o de An, a su portu de Casteddu chi bi fiat istadu? B’at de bi pesare, ca sa Sardigna non si defendit ind’una manera cando b’est Berlusconi e ind’un’atera cando b’est Prodi.
Como calicunu m’at a narrere chi no li agradat chi appo iscritu in sardu. Faghimos gai: oe faghimos su “Sardu day” e totus, comente nos benit, iscrivimos in sardu. Gai bidimos si non intendimos bene: sos campidaneses in campidanesu, sos logudoreses in logudoresu. Sos emigrantes chi no ischin faeddare prus in sardu, chi iscrian comente cherene, finza in inglesu o tedescu. A menzu biere!