di pippen84

Sa filosofia (dae gregu φιλείν (fìleìn) = amare e σοφία (sofìa) = sabidoria, est a nàrrere amore pro sa sabidoria) est definida comente s' istùdiu de sa possibilidade e de is làcanas de sa connoschèntzia umana e fintzas de s'anàlisi de s'òmine che sugetu de custa connoschèntzia, cussideradu in isse matessi in sa relatadura sua, teòriga e pràtiga, cun s' ogetu connotu.

Su pensamentu filòsofigu otzidentale naschet dae sa "meravìgia" naraiat Aristotele est a ischire cando s'òmine incumintzat a si preguntare chie siat isse etotu e su mundu chi ddu inghiriat. Custu, chi in filosofia est tzerriadu su problema de su raportu intra su sugetu e s'ogetu, e est tratadu segundu duas bisuras: sa prima est su de sa filosofia teorètica chi narat chi si cheret connoschere s'ogetu, su segundu est su de sa filosofia pràtiga o morale o ètiga, cando si cheret ischire comente nos depimus cumportare, ite fàghere in is cunfrontos de cuss'ogetu chi podet èssere un individuu che a mie etotu.

Sa definitzione de sa filosofia abbarat un problema filosoficu. Ma fintzas prus problemàtiga resurtat sa chistione de su "incomintzu" filosòficu, est a nàrrere de su fundamentu suo matessi e de sa possibilidade de sa chirca filosòfica comente tale. Si sa filosofia chircat in intro de issa etotu in manera dialètiga, in ue nche podimus pònnere is preguntas suas?

Est un' istùdiu chi s' acumprit formulende in manera linguìstiga is problemas, dende·nde sa solutzione e giustifiende·dda, e impreende protzeduras rigorosas pro dda argumentare. Est, finamentas, s' istùdiu de sos printzìpios primos e de is resones ùrtimas.

No tenende sa filosofia unu campu materiale de indagadura ispetzìfigu, comente sas sièntzias empìricas, podet èssere cussiderada siat in crae istòrica chi in crae sistèmatica, comente "mama de sas sièntzias".

di pippen84

di pippen84

di pippen84

DEO OJO CAMBIARI IS COSASA.....POITTE NO DU OLES TUE PURU????

SU 13 E SU 14 DE ABRILI VOTA TUE PURU PALTIDU DEMOCRATICU....

di pippen84

Sa Sardigna est un'ìsula de su Mare Mediterràneu otzidentale, posta a unos 200 km dae sa peninsula italiana, su matessi de sa Tunisia, unos 300 km dae sa Ligùria e 500 de sa Ispagna. Sa terra prus a probe est sa Corsica, petzi 11km.

Sa forma de s'ìsula est cussa de unu retàngulu longu, de unos 260km in diretzione NS e unos 120 in sa EO. Sa punta a N est sa bidda de Longone (Lungoni in galluresu), sa de S su Cabu Teulada. Sos mares chi l'inghìriant sunt su Mare Tirrenu a E e su Mare de Sardigna a O. S'àrea est de ca. 24.000km², s'oru de mare de unos 2400 km.

Monte po su 13,5 %, montigru po su 68 % e pranu po su 18,5 %. Su monte prus artu tirat 1834m (Punta La Màrmora), in sa serra de su Gennargentu, in su mesu de s'ìsula.

Su tempus tirat a su sicu, in istade e in ierru. Sa temperadura mèdia est de 14-18 °C, cun cambiamentos mannos intre pranu e monte, istade e ierru: si podet passare de is -2 o -3 a is 30 °C. Su bentu podet esse forte meda, ispètzia su bentu estu (de NO). Proit pagos, 400-600mm a s'annu, cun diferèntzias mannas intre monte e pranu, oru de mare e terra aintru.

Bi at petzi unu lagu naturale, su lagu Baratz, in su NO de s'ìsula, acanta de Tàthari e de S'Alighera (L'Alguer in catalanu). Sos rìbos (cursos de àbba semper prenos) sunt pagos: de N a S su Coghinas, su Mannu (de Tàthari), su Temu, su Cedrinu, su Tirsu, su Frumindosa, su Mannu e su Cixerri. Sos àteros sunt rios, sicos in parte de s'annu. Su frùmene prus longu est su Tirsu, chi tirat 159km e isbucat in su Mare de Sardinna apustis de esser tocadu sa tzitade de Aristanis.

S'istòria de sa Sardigna at raighinas chi partint dae su Paleolìticu. Sos òmines bivent peroe in s'ìsula petzi dae su Neolìticu. De cuddu perìodu est s'isfrutamentu de s'ossidiana, su bidru vulcànicu nieddu de su Monte Arci, raru meda in tot' ue. Dae su neolìticu a s'edade de su brunzu (XIX - XIII sèculos innantis de Cristu) sunt nàschidas tzivilizatziones chi connoschimus cun su lùmene de "prenuràgicas", ca sunt bènnidas innantis de cudda prus manna e famosa de sos nuraghes. Su perìodu nuràgicu at bidu su cumparrer in Sardigna de una tzivilidade peculiare, distinta dae construtziones megalìticas ùnicas in su mundu (sos nuraghes matessi, sos putos sacros, sas "tumbas de gigantes"); unu agiudu abibadore a s'istùdiu de custa tzivilidade est dae pagus arribadu dae una teoria (de su giornalista Sergio Frau) chi est coberende cuffrimmas de importu e chi biet in sa tzivilizadura nuràgica s'orìgine istòrica de su mitu de Atlàntide.

Sighinde custa teoria, chi s'agatat in su lìberu "Le Colonne d'Ercole - Un'inchiesta", su giornalista, cun istùdios archeològicos e istòricos, narat chi sas culonnas de Ercole in s'antighidade fint in su canale de Sitzìlia e non in Gibilterra comente ischimus in dies de oe. Si custas culonnas sunt in custu logu, tando s'ùnica Isula chi currispondet a sa descritzione de Atlàntide est sa Sardigna. Ma si podet esser seguros chi su mare est istadu sa bia printzipale chi at muntesu sa Sardigna a tzentru de sa tzivilidade mediterrànea. Podet èssere chi sos chi biviant in Sardigna fint issos sa "gente de su mare" chi timiant sos egitzianos antigos. Ma est seguru chi, dae su mare, appet comintzadu a bènnere gente chi chircaiat ràmine, prumu, trigu, e àteras cosas pro faghere commerciu. Innantis a tottus sos fenitzos, chi arribant in ue oe b'est Casteddu, 1500 annos innantis de Cristu. Appustis ant fraigadu ateras tzitades: Tharros, Nora, Bithia, Sulci, Sant'Antiogu. Sas urtimas fint mannas meda, ca inie b' aiat su minerale chi ddi serviat. Non s'ischit meda de comente fin sas cosas cun chie biviat in Sardigna e custos fenitzos, ma issos abbarraiant accanta de su mare e chircaiant de istare in accordu con sa gente autoctona. Sunt bistados sos fenicios a iscriere a primmu su lùmene Sardigna, in d una preda chi est in su museu archeològicu de su Castrum de Casteddu, si podet narrere chi issos non impreaiant sas bogales cando iscriiant. Paret chi, comente s'est passadu dae sos fenitzos de su Libanu a cussos chi bivende in Africa sunt nados Punicos, carchi cosa siat cambiada, ca custos fint peus e cheriant fàghere sos meres. In custu tempus sa Sardigna fit puru una base milidare de sos punicos, ca sas naves issoro, dae Cartàgine e su portu de Capu Malfatanu, accanta de Teulada, serraiant in d una morsa su Mare Mediterraneu e nemos podiat passare. Appustis de sa segunda gherra pùnica arribant sos romanos,e po sèculos meda sa Sardigna abbarrat romana. E diventat sa "dom'e trigu" de Roma, sas tzittades accanta e su mare sunt semper prus mannas, mea es seguru chi sos romanos non bi l'apent fatta a "romanizzare" sa Barbagia. Sun arribados a Fordongiani (Forum Traiani), Austis (Augustus) ma inie sun abbarrados. Cando Roma est rutta sun arribados sos Vàndalos, chi teniant puru sa parte de Africa chi est acanta acanta a sa Sardigna: Ippona (chi oe si narat Annaba, in Algeria) est sempre istada prus acanta a Casteddu de onzi tzitade italiana. In carchi manera sos romanos de oriente, sos bizantinos (in sardu Aregos)nde giàgarant sos vàndalos e pro chimbichentos annos abbarrant in Sardigna. A sa fine si nd' andant, ma lassant famìllias nobiles, chi sunt sas chi ant a andare a cummandare in su perìodu de is Giuigados. De sos Aregos abbarrant sos santos e sos lùmenes: Costantinu, Bachis, Chìrigu, pro narrere. De ammentare chi sos Aregos, comente sos atteros romanos, no bi l' apent fatta a intrare in Barbagia, e comente sos àteros ponent su "Dux militaris" in Fordongiani, pro chircare de firmare sas bardanas de chie biviat in sos montes. De interessu mannu sos sèculos intra su IX e su XV d.C., cando s'est isboligada sa tzivilizadura de sos Giuigados, bator rennos autòctonos de traditzione romana, no feudale, nàschidos dae s'isolamentu de sa Sardigna in sos sèculos de su domìniu àrabu de su Mediterràneu (sos sèculos VIII - IX d.C.).

In s'annu 1324, sos Aragonesos conchistant Casteddu cun s'agiudu de su giuigadu de Arbaree, boghende a foras sos Pisanos. Est sa nàschida de su Rennu de Sardigna. Dae su 1354 a su 1420, cun fases divressas, addurat sa gherra intro de su rennu aragonesu e su giuigadu arbaresu, s'ùrtimu abarradu de sos bàtoro rennos sardos antigos. Pessones de importu de cuddu perìodu de gherra e pestilèntzias sunt su giùighe arbaresu Mariane IV e sa fìgia sua Eleonora, Eleonora de Arbaree. In su 1420 s'ùrtimu giùighe, Guillermu de Narbona, bendet su tìtulu giuigale a su re de Aragona pro chentumìgia fiorinos de oro. Abarrat unu rennu solu, in s'ìsula, su Rennu de Sardigna, prima cadelanu e a pustis ispannolu. Cun sos cadelanos e sos ispannolos sa Sardigna connoschet su feudalismu e s'abarat pro sèculos isulada e a fora de s'istòria.

In su 1720 sa corona colat in conca a sos ducas de Savoia, chi in custa manera si faghent res. De importu, suta sos Piemontesos, su perìodu "revolutzionàriu" de sos annos 1793-1796, cun unu protagonista mannu: Giomaria Angioi. Su Rennu de Sardigna addurat cun totas sas prerogativas suas fintzas a su 1847, cando su re Càralu Albertu cuntzedit s'"Unione Perfetta" cun sos istados continentales de su rennu. In su 1861, a pustis de sas duas primas gherras de indipendèntzia italiana e de sas conchistas garibaldinas, mudat nùmene in Rennu de Itàlia.

In su sèculu de binti sunt de ammentare sos fatos de sa Brigata Tàtari in sa Prima Gherra Mundiale, dae chi s'est ischidada torra s'identidade e su natzionalismu sardu. De su 1921 est sa nàschida de su Partidu Sardu de Atzione, fundadu, cun àteros, dae Emìliu Lussu.

In sos annos 50 ant picadu comintzu fatos noos. Est istada bogada sa malària, gràtzias a su dinare de sa fundatzione Rockefeller, e custu est istadu unu fatu bonu pro sas populatziones de sas marinas e su turismu. In su matessi tempus sunt istadas impostas però sas tzerachias militares: mìgias e mìgias de ètaros leados a sas atividades econòmicas e postos suta sa cumpetèntzia militare de sa Nato e de sos americanos. De sos annos '70 imbetzes est su "Pranu de Rinàschida", una leze de s'istadu italianu chi cuntzediat dinare meda pro fraigare industrias mannas in Sardigna. Gai sunt nàschidos sos polos chìmicos in Otana, Portu Vesme e Portu Torres, e sas rafinerias in Sarroch. Ma, a pustis de tantos annos, si podet narrer chi est istadu unu faddimentu cumpretu, unu faddimentu econòmicu, ambientale e sotziale puru, ca sos problemas de sa modernizatzione de sa Sardigna sunt abarrados bell'e totus e nde sunt nàschidos àteros noos.

Sa Sardigna est una de sas 5 regiones autònomas a istatutu ispeciale de Itàlia. Sa Sardigna est s'ùnica Regione de Itàlia (imparis cun su Veneto) chi sos bividores hant de manera ufitziale su nùmene de «popolo» dadu dae su Parlamentu italianu.

Assentada in sa Costitutzione de sa Repùbrica Italiana, est nàschida in su 1948. Sas primas eletziones bi sunt istadas in su 1954.

Oe, su presidente de sa Regione est Renato Soru.

Sa Regione tenit 8 provintzias:

Provìntzia de Aristanis (cap. Aristanis) Provìntzia de su Campidanu de Mesu (cap. Seddori e Biddexidru) Provìntzia de Carbònia-Igrèsias (cap. Carbònia e Igrèsias) Provìntzia de Casteddu (cap. Casteddu) Provìntzia de Nùgoro (cap. Nùgoro) Provìntzia de Ogiastra (cap. Tortuelie e Lanusè) Provìntzia de Tàthari (cap. Tàthari) Provìntzia de Terranòa-Tèmpiu (cap. Terranòa e Tèmpiu)

Festas Sa die de sa Sardigna - Festa de su populu Sardu Sa Sartiglia: Aristanis Su Redentore 29 Austu: Nùgoro Sa essida de sos Candaleris (La faradda di li Candareri) 14 Austu: Tàthari Sa essida de sos Candaleris 14 Austu: Nuivi Sos martires turritanos: Portu Turre Sa festa de Santu Simpriziu 15 Maju: Terranòa Sa festa de Sant'Efisiu: Casteddu

S'isula est portada a nùmene pro sas localidades turisticas suas, e intra custas podimus amentare sa Costa Smeralda, sas isulas de La Maddalena e Caprera, sa tzitade catalana de S'Alighera, pro sas calas ispantosas de s'Ogiastra incastradas in sas falèsias calcàreas artas: Cala Goloritzè, Cala Luna, Cala Gonone e puru pro s'internu sou, e in particulare su Gennargentu. In sos ùrtimos annos in su Sud ant fraigadu paritzas locandas e sìtios turìsticos (a SE Crabonaxa e Muraera a SO Santa Mragaida de Pula, Chia). Interessantes pro su turismu s'archeologia sas Ìsulas de s'Arcipèlagu sulcitanu (Santu Antiogu e San Pietro): in custu arcipèlagu in su perìodu Maju - Làmpadas faghent oe galu sa pisca de su Tunnu Ruju (Tunnus Tynnus) cun sos brancos de tunnos chi benint dae s'Atlànticu, in fase riprodutiva.

di pippen84

Ulìana (nòmene italianu: Oliena) si ponet cara a  Nugoro, in mègius a sa Barbagia, a una ala de su massitzu calcàreu de su Supramonte. Su Supramonte de Ulìana est ricu de pinnetos originales, chi sunt peroe belle totu abandonados. Su territòriu at medas testimoniàntzias de sa cultura nuràgica, at medas nuraghes abandonados e puru una fonte nuràgica in sa badde de Lanaittu. Su cannonau de Ulìana est su nepente, unu binu forte e dultze che su mele.

di pippen84
Mi parit propriu ki custa borta siat s'atopu de nai "bivat su liberismu"

custu sistema de prètzius de is bolus, si d'at impònnidu su gubernu italianu sceti ca bolint fai sighiri a bivi s'Alitalia, ki a s'acabu est unu prodùsiu ki esti fira de su mercau i esti justu ki serrit

nosu seus innoi scimprendisì a fai sa limusina po 20 francus, candu emus a podi oberri is boladroxus cosa nosta a genti ke Ryanair, Easyjet, funt abetendi sceti cussu

Casteddu-Arroma est una linea abitada meda e nc iant a bolli traballai asiendas de totu s'Europa, e nosu sempri a pigai cumandus de s'Alitalia, e duncas de su staddu italianu

cos''e macus diaderus In d'unu setore comente custu prima de resissire a fraicare una cumpanzìa natzionale, soe de acordu peri a lu lassare a sa cuncurrentzia! Si pesso ki kin Ryanair, Easy Jet e ateros potes viazzare i fundu de sos 30€ po onzi locu 'e Europa b'est aberu de ite nos pessare...

di pippen84
Si comente Tonino s’est postu a iscriere in sardu, e sa cosa m’agradat meda, lu fato deo puru, gai imparan sos chi naran chi unu professore no ischit comente faeddat su populu o sa sotziedade, comente naran sos sociologos chi ischin tottu (o pensan de ischire totu).
Deris sa politzia at iscutu unu bandzu a sos manifestantes: ondzunu podet pensare su chi cheret de s’ordine e da sa giustitzia, ma deo cando bio manganellos, catzottos, beccadas e ateru, no penso chi semus meda ordinados. Cando sas paraulas no serbin prusu a nudda e sa zente arribat a si corcare in mesu ‘e istrada; cando un omine es prontu a leare ciaffos pro si faghere intendere, cheret narrer chi sa politica no ischit prus intendere, ascurtare, dezidere chena cumandare.
No b’at niunu in Sardigna chi non cheret adzudare son napolitanos. E bisontzat los adzudare. Solu chi nois tenimos una ledze chi no lu permittit, ca non si podet portare aliga in Sardigna. B’este puru una chistione de cantidade: si sunu 600 t este unu contu, pruite sos inchisinadores bi la faghen a los brusiare; si sunu 6000 t cheret narrere chi bisondzat ‘nde fuliare unu muntone in sas discaricas, e deo non soe de accordu.
Si deo fia istadu a su postu de su Presidente Soru, aìa nadu a Prodi chi emmo, sos sardos sun prontos a faghere sa parte insoro, però chi tenìa bisondzu de bi faeddare, de lis ispiegare it’est cust’aliga, a ube la ponimos, ite cherimos faghere de s’aliga nostra ecc. ecc. Imbetze, issu s’est postu in conca, comente faghet sempre e comente hat fatu pro s’articolo 13 de s’Istatutu, chi no b’aìat de consultare nemos, chi issu bastaìat e avanzaìat. Custu est su puntu: Soru no hat cumpresu che a tempos nostros chie governat no cumandat: podet e depet detzidere, ma si depet ispiegare puru, debet convintzere, ispetzie candu si trattat de sa terra e de sa salude.
A sos chi naran chi nois no depimos leare mancu unu saccu de s’aliga ‘e sos ateros, mi benit de narrer chi si sighimos a pensare a sa Sardigna comente a unu cunzadu ube no intrat e no essit nudda si no cherimos nois, finimos totu cantos poberos, isolados e podet esse puru malaidos, ca si diat torrare sa moda de si coiuare tra fradiles! Unu tempu si naraìat ‘autarchia’, oe comente la cherimos cramare?
Bisonzat chistionare de su chi pensamos de sa sovranidade (bi sun zertos chi usan su termine ’soberanìa’, chi mi paret benit da unu ispanismu chi prus a tardu est intradu in sa poesia e in su ‘Babu nostru’, ube a Deus li naran chi est ’soberanu’; a mie no piaghet). Sovranidade cheret narrere federalismu. Oe s’emergentzia de s’aliga dimostrat comente s’istadu traditzionale no resessit a gubernare sa modernidade e comente sa reforma de su Titulu V de sa Costitutzione no siat zusta pro sas nezessidades difiziles chi s’Italia est bivende. Nd’amos faeddare crasa a su T Hotel.
Mi ponzo una dimanda: se in un su gobernu bi fiat istadu unu de FI o de An, a su portu de Casteddu chi bi fiat istadu? B’at de bi pesare, ca sa Sardigna non si defendit ind’una manera cando b’est Berlusconi e ind’un’atera cando b’est Prodi.
Como calicunu m’at a narrere chi no li agradat chi appo iscritu in sardu. Faghimos gai: oe faghimos su “Sardu day” e totus, comente nos benit, iscrivimos in sardu. Gai bidimos si non intendimos bene: sos campidaneses in campidanesu, sos logudoreses in logudoresu. Sos emigrantes chi no ischin faeddare prus in sardu, chi iscrian comente cherene, finza in inglesu o tedescu. A menzu biere!

di pippen84

Salvatore Niffoi nasciu ad Orani in su 1950.S'est laureadu in lìteras in Roma in su 1976 cun una tesi subra de sa poesia dialetale sarda (sos relatores fiant Carlo Salinari e Tullio de Mauro). Como insinnat matèrias literàrias in sas iscolas mèdias de Orane.

At esordidu in su 1997 cun su romanzu Collodoro; a pustis, at publicadu Il viaggio degli inganni in su 1999, Il postino di Piracherfa e Cristolu (custos duos bortados finas in frantzesu) in su 2000. S'ùrtima òpera sua est La sesta ora publicada dae sa domo de imprenta Il Maestrale. Cun Adelphi at torradu a publicare, rinnovadu, La leggenda di Redenta Tiria.

In sos romanzos suos impreat unu limbazu espressivu meda. Resessit a trasmiter a chie leghet, un'idea de sa Sardinna chi non est petzi bella, ma finas areste e misteriosa. Iscriet in italianu, però in sos romanzos suos impreat finas paràulas sardas e sardismos sintàticos. Carchi òpera est istada presentada finas in teatru (mescamente dae Bocheteatro e Cada die teatro) comente Cristolu e àteros contos (Il maestro pazzo e La balente).

di pippen84

Sa limba ispagnola est una limba romanza otzidentale, commente su sardu, faeddada in Ispagna e in una magna parte de América. Est sa limba romanza prus faeddada in su mundu. Atualmente la faeddant como 320 miliones de pessonas commente limba nativa e unos 60 miliones commente segunda limba. Sa limba ispagnola benit de su latinu bulgare faeddadu in sa Penìnsula Ibérica septentrionale e tenit influèntzias de sas limbas faeddadas antigamente in cudda penìnsula.

Sas bariedades

Su ispagnolu faeddadu tenit duas bariedades fundamentales: septentrionale e meridionale. Sa bariedade septentrionale est carateritzada po pronuntziare totu sas "s" candu istant ante consonantes e a su finale de sas peraulas, e in Ispagna po pronuntziare sas sìlabas "ce/ci" e sa "z" commente [th]. Sa bariedade meridionale se carateritzat po no pronuntziare sempre sa "s" finale ou ante consonantes.

Esempros de pronuntziatzione

"Todos los seres humanos nacen libres e iguales en dignidad y derechos. Y, dotados como están de razón y conciencia, deben comportarse fraternalmente los unos con los otros".

di pippen84

Bortigale (510 metros) est una bidda de sa provincia 'e Nùgoro, abitada dae mill'e chimbighentos animas, posta a pes de su monte Santu Padre (1025 metros) e chi faghet parte de sa zona 'e su Marghine, in s'ala "centru-occidentale" 'e sa Sardigna. Est unu centru chi podet bantare origines meda antigas; b'an boghes chi naran chi in s'epoca Punicu-Romana sa idda bi fit giai, e fit numenada "Berre". Cando sa idda 'e Berre est istada isfascada, paret chi si sien salvadas solu sette famiglias, e grazias ai custas sa idda est potida torrare a naschere: oe e tottu, in Bortigale, su rione pius antigu si narat "sette padeddas", ca bi sun sette domittas derrutas una in fila a pare cun s'attera. In su territoriu tott'a inghiriu de sa idda, b'at itinerarios interessantes e riccos meda, chi sun bistados valorizzados dae Pro Loco, Comune e sezione de zona de su C.A.I.. In mesu de custos cheret chi s'ammentet su "Sentiero Natura", chi dae 'Ortigale che leat a Mularza (sa frazione de sa idda), colandeche tott'in mesu a monumentos naturales e archeologicos. Atteru trettu dignu d'esser ammentadu est cussu chi, colande peri tancas e zassos de rara bellesa, giompet finzas a su monte Santu Padre, unu de sos cuccuros pius altos de su Marghine, dae inue faghet a bier unu panorama comente pagos, chi abbrazzada un ala manna meda de sa Sardigna ‘e bassu; in sas percas de su monte bi vivin finzas parizzos “benturzos”. Una de sas zonas pius caratteristicas de sa idda est de siguru su centru istoricu, attraessadu dae deghinas de utturos in impedradu, adornadu dae unu muntone de architraves iscarpeddados dae sos "picapedras" in istile "catalanu-aragonesu". Sa carrela principale de ‘Ortigale est su cursu Vittorio Emanuele, ue si pesan parizzos palattos burghesos de de sos primos annos de su noighentos. Non poden mancare sas crèsias; in sa idda si nde contan sese; sa 'e Santa Maria 'e sos anghelos est sa crèsia mazzore, poi bi sun sa 'e su Rosariu, sa 'e santu Prameri e sa 'e santa Rughe (in custas urtimas tres bi sun ancora organizzadas sas cunfrarìas, a urtimu bi sunu sa 'e santu Antoni e sa 'e santu Zuseppe. Tottu sas cresias sunu regoltas in perfettu istadu e sunu riccas de prendas artisticas, comente sos quadros de sa cresia mazzore, chi paret chi sien bistados fattos dae s'iscola ‘e su "Maestro di Ozieri". In su terrinu de sa idda b’hat barantatres "nuraghes", deghe "domus de janas", duos "dolmen" e duas "tumbas de gigantes". Po tottu s'annu, in Bortigale b'at unu muntone de momentos tradizionales, chi sunu meda sentidos dae su populadu intreu chi los mantenet vivos a cantu podet. In bennarzu b'est sa festa de S.Antoni, ue si attidi una "tuva" (unu truncu mannu de arbure boidu in mesu, chi enit segada e battida in su mese e santu Aini) pro la brusiare in su "passizzu"; in dies de Pasca poi bi sun tottu sos ritos de sa "chidasanta" e sas cerimonias chi nde faghen parte sun curadas dae sas cunfrarìas; in martu b'est sa purtissione de santu Marcu (sos pitzinnos bi andan cun sas "cogoneddas" de pane pintadu) poi in austu b'est "sa festa": ses dies de festeggiamentos civiles e religiosos pro sa Vergine Assunta; e a urtimu b'est sa sagra de santa Maria 'e Sauccu, chi hat mantesu tottu sa genuinidade e sas maneras de seculos de tradizione, comente sa purtissione a pes e a caddu dae sa idda a su santuariu de Sauccu, ch'istat in sa zona 'e Campeda, una bindighina de chilometros dae sa idda e ube sos Bortigalesos colan sas nuinas in sos muristenes, in mesu a momentos dedicados a sa religione e atteros a su divertimentu cun musica e ballos in su passizzu chi attolian zente de cale si siat etade.

di pippen84

Sa forma de s'ìsula est cussa de unu retàngulu longu, de unos 260km in diretzione NS e unos 120 in sa EO. Sa punta a N est sa bidda de Longone (Lungoni in galluresu), sa de S su Cabu Teulada. Sos mares chi l'inghìriant sunt su Mare Tirrenu a E e su Mare de Sardigna a O. S'àrea est de ca. 24.000km², s'oru de mare de unos 2400 km.

Monte po su 13,5 %, montigru po su 68 % e pranu po su 18,5 %. Su monte prus artu tirat 1834m (Punta La Màrmora), in sa serra de su Gennargentu, in su mesu de s'ìsula.

Su tempus tirat a su sicu, in istiu e in ierru. Sa temperadura mèdia est de 14-18 °C, cun cambiamentos mannos intre pranu e monte, istade e ierru: si podet passare de is -2 o -3 a is 30 °C. Su bentu podet esse forte meda, ispètzia su bentu estu (de NO). Proit pagos, 400-600mm a s'annu, cun diferèntzias mannas intre monte e pranu, oru de mare e terra aintru.

Bi at petzi unu lagu naturale, su lagu Baratz, in su NO de s'ìsula, acanta de Tàthari e de S'Alighera (L'Alguer in catalanu). Sos rìbos (cursos de àbba semper prenos) sunt pagos: de N a S su Coghinas, su Mannu (de Tàthari), su Temu, su Cedrinu, su Tirsu, su Frumindosa, su Mannu e su Cixerri. Sos àteros sunt rios, sicos in parte de s'annu. Su frùmene prus longu est su Tirsu, chi tirat 159km e isbucat in su Mare de Sardinna apustis de esser tocadu sa tzitade de Aristanis.

S'istòria de sa Sardigna at raighinas chi partint dae su Paleolìticu. Sos òmines bivent peroe in s'ìsula petzi dae su Neolìticu. De cuddu perìodu est s'isfrutamentu de s'ossidiana, su bidru vulcànicu nieddu de su Monte Arci, raru meda in tot' ue. Dae su neolìticu a s'edade de su brunzu (XIX - XIII sèculos innantis de Cristu) sunt nàschidas tzivilizatziones chi connoschimus cun su lùmene de "prenuràgicas", ca sunt bènnidas innantis de cudda prus manna e famosa de sos nuraghes. Su perìodu nuràgicu at bidu su cumparrer in Sardigna de una tzivilidade peculiare, distinta dae construtziones megalìticas ùnicas in su mundu (sos nuraghes matessi, sos putos sacros, sas "tumbas de gigantes"); unu agiudu abibadore a s'istùdiu de custa tzivilidade est dae pagus arribadu dae una teoria (de su giornalista Sergio Frau) chi est coberende cuffrimmas de importu e chi biet in sa tzivilizadura nuràgica s'orìgine istòrica de su mitu de Atlàntide.

Sighinde custa teoria, chi s'agatat in su lìberu "Le Colonne d'Ercole - Un'inchiesta", su giornalista, cun istùdios archeològicos e istòricos, narat chi sas culonnas de Ercole in s'antighidade fint in su canale de Sitzìlia e non in Gibilterra comente ischimus in dies de oe. Si custas culonnas sunt in custu logu, tando s'ùnica Isula chi currispondet a sa descritzione de Atlàntide est sa Sardigna. Ma si podet esser seguros chi su mare est istadu sa bia printzipale chi at muntesu sa Sardigna a tzentru de sa tzivilidade mediterrànea. Podet èssere chi sos chi biviant in Sardigna fint issos sa "gente de su mare" chi timiant sos egitzianos antigos. Ma est seguru chi, dae su mare, appet comintzadu a bènnere gente chi chircaiat ràmine, prumu, trigu, e àteras cosas pro faghere commerciu. Innantis a tottus sos fenitzos, chi arribant in ue oe b'est Casteddu, 1500 annos innantis de Cristu. Appustis ant fraigadu ateras tzitades: Tharros, Nora, Bithia, Sulci, Sant'Antiogu. Sas urtimas fint mannas meda, ca inie b' aiat su minerale chi ddi serviat. Non s'ischit meda de comente fin sas cosas cun chie biviat in Sardigna e custos fenitzos, ma issos abbarraiant accanta de su mare e chircaiant de istare in accordu con sa gente autoctona. Sunt bistados sos fenicios a iscriere a primmu su lùmene Sardigna, in d una preda chi est in su museu archeològicu de su Castrum de Casteddu, si podet narrere chi issos non impreaiant sas bogales cando iscriiant. Paret chi, comente s'est passadu dae sos fenitzos de su Libanu a cussos chi bivende in Africa sunt nados Punicos, carchi cosa siat cambiada, ca custos fint peus e cheriant fàghere sos meres. In custu tempus sa Sardigna fit puru una base milidare de sos punicos, ca sas naves issoro, dae Cartàgine e su portu de Capu Malfatanu, accanta de Teulada, serraiant in d una morsa su Mare Mediterraneu e nemos podiat passare. Appustis de sa segunda gherra pùnica arribant sos romanos,e po sèculos meda sa Sardigna abbarrat romana. E diventat sa "dom'e trigu" de Roma, sas tzittades accanta e su mare sunt semper prus mannas, mea es seguru chi sos romanos non bi l'apent fatta a "romanizzare" sa Barbagia. Sun arribados a Fordongiani (Forum Traiani), Austis (Augustus) ma inie sun abbarrados. Cando Roma est rutta sun arribados sos Vàndalos, chi teniant puru sa parte de Africa chi est acanta acanta a sa Sardigna: Ippona (chi oe si narat Annaba, in Algeria) est sempre istada prus acanta a Casteddu de onzi tzitade italiana. In carchi manera sos romanos de oriente, sos bizantinos (in sardu Aregos)nde giàgarant sos vàndalos e pro chimbichentos annos abbarrant in Sardigna. A sa fine si nd' andant, ma lassant famìllias nobiles, chi sunt sas chi ant a andare a cummandare in su perìodu de is Giuigados. De sos Aregos abbarrant sos santos e sos lùmenes: Costantinu, Bachis, Chìrigu, pro narrere. De ammentare chi sos Aregos, comente sos atteros romanos, no bi l' apent fatta a intrare in Barbagia, e comente sos àteros ponent su "Dux militaris" in Fordongiani, pro chircare de firmare sas bardanas de chie biviat in sos montes. De interessu mannu sos sèculos intra su IX e su XV d.C., cando s'est isboligada sa tzivilizadura de sos Giuigados, bator rennos autòctonos de traditzione romana, no feudale, nàschidos dae s'isolamentu de sa Sardigna in sos sèculos de su domìniu àrabu de su Mediterràneu (sos sèculos VIII - IX d.C.).

In s'annu 1324, sos Aragonesos conchistant Casteddu cun s'agiudu de su giuigadu de Arbaree, boghende a foras sos Pisanos. Est sa nàschida de su Rennu de Sardigna. Dae su 1354 a su 1420, cun fases divressas, addurat sa gherra intro de su rennu aragonesu e su giuigadu arbaresu, s'ùrtimu abarradu de sos bàtoro rennos sardos antigos. Pessones de importu de cuddu perìodu de gherra e pestilèntzias sunt su giùighe arbaresu Mariane IV e sa fìgia sua Eleonora, Eleonora de Arbaree. In su 1420 s'ùrtimu giùighe, Guillermu de Narbona, bendet su tìtulu giuigale a su re de Aragona pro chentumìgia fiorinos de oro. Abarrat unu rennu solu, in s'ìsula, su Rennu de Sardigna, prima cadelanu e a pustis ispannolu. Cun sos cadelanos e sos ispannolos sa Sardigna connoschet su feudalismu e s'abarat pro sèculos isulada e a fora de s'istòria.

In su 1720 sa corona colat in conca a sos ducas de Savoia, chi in custa manera si faghent res. De importu, suta sos Piemontesos, su perìodu "revolutzionàriu" de sos annos 1793-1796, cun unu protagonista mannu: Giomaria Angioi. Su Rennu de Sardigna addurat cun totas sas prerogativas suas fintzas a su 1847, cando su re Càralu Albertu cuntzedit s'"Unione Perfetta" cun sos istados continentales de su rennu. In su 1861, a pustis de sas duas primas gherras de indipendèntzia italiana e de sas conchistas garibaldinas, mudat nùmene in Rennu de Itàlia.

In su sèculu de binti sunt de ammentare sos fatos de sa Brigata Tàtari in sa Prima Gherra Mundiale, dae chi s'est ischidada torra s'identidade e su natzionalismu sardu. De su 1921 est sa nàschida de su Partidu Sardu de Atzione, fundadu, cun àteros, dae Emìliu Lussu.

In sos annos 50 ant picadu comintzu fatos noos. Est istada bogada sa malària, gràtzias a su dinare de sa fundatzione Rockefeller, e custu est istadu unu fatu bonu pro sas populatziones de sas marinas e su turismu. In su matessi tempus sunt istadas impostas però sas tzerachias militares: mìgias e mìgias de ètaros leados a sas atividades econòmicas e postos suta sa cumpetèntzia militare de sa Nato e de sos americanos. De sos annos '70 imbetzes est su "Pranu de Rinàschida", una leze de s'istadu italianu chi cuntzediat dinare meda pro fraigare industrias mannas in Sardigna. Gai sunt nàschidos sos polos chìmicos in Otana, Portu Vesme e Portu Torres, e sas rafinerias in Sarroch. Ma, a pustis de tantos annos, si podet narrer chi est istadu unu faddimentu cumpretu, unu faddimentu econòmicu, ambientale e sotziale puru, ca sos problemas de sa modernizatzione de sa Sardigna sunt abarrados bell'e totus e nde sunt nàschidos àteros noos.

Sa Sardigna est una de sas 5 regiones autònomas a istatutu ispeciale de Itàlia. Sa Sardigna est s'ùnica Regione de Itàlia (imparis cun su Veneto) chi sos bividores hant de manera ufitziale su nùmene de «popolo» dadu dae su Parlamentu italianu.

Assentada in sa Costitutzione de sa Repùbrica Italiana, est nàschida in su 1948. Sas primas eletziones bi sunt istadas in su 1954.

Oe, su presidente de sa Regione est Renato Soru.

Sa Regione tenit 8 provintzias:

• Provìntzia de Aristanis (cap. Aristanis)
• Provìntzia de su Campidanu de Mesu (cap. Seddori e Biddexidru)
• Provìntzia de Carbònia-Igrèsias (cap. Carbònia e Igrèsias)
• Provìntzia de Casteddu (cap. Casteddu)
• Provìntzia de Nùgoro (cap. Nùgoro)
• Provìntzia de Ogiastra (cap. Tortuelie e Lanusè)
• Provìntzia de Tàthari (cap. Tàthari)
• Provìntzia de Terranòa-Tèmpiu (cap. Terranòa e Tèmpiu)

• Festas
• Sa die de sa Sardigna - Festa de su populu Sardu
• Sa Sartiglia: Aristanis
• Su Redentore 29 Austu: Nùgoro
• Sa essida de sos Candaleris (La faradda di li Candareri) 14 Austu: Tàthari
• Sa essida de sos Candaleris 14 Austu: Nuivi
• Sos martires turritanos: Portu Turre
• Sa festa de Santu Simpriziu 15 Maju: Terranòa
• Sa festa de Sant'Efisiu: Casteddu

S'isula est portada a nùmene pro sas localidades turisticas suas, e intra custas podimus amentare sa Costa Smeralda, sas isulas de La Maddalena e Caprera, sa tzitade catalana de S'Alighera, pro sas calas ispantosas de s'Ogiastra incastradas in sas falèsias calcàreas artas: Cala Goloritzè, Cala Luna, Cala Gonone e puru pro s'internu sou, e in particulare su Gennargentu. In sos ùrtimos annos in su Sud ant fraigadu paritzas locandas e sìtios turìsticos (a SE Crabonaxa e Muraera a SO Santa Mragaida de Pula, Chia). Interessantes pro su turismu s'archeologia sas Ìsulas de s'Arcipèlagu sulcitanu (Santu Antiogu e San Pietro): in custu arcipèlagu in su perìodu Maju - Làmpadas faghent oe galu sa pisca de su Tunnu Ruju (Tunnus Tynnus) cun sos brancos de tunnos chi benint dae s'Atlànticu, in fase riprodutiva

di pippen84

Ki una lìngua no da fuèddant is pipias e is pipius, est una lìngua morta jai.
Nci podint essi is mannus scallentaus cantu boleus, ki fueddànt de sa manera prus sintzilla ki fait, ma ki sa lìngua no da pàssant a is pipias/us, cumenti is mannus s'ant a morri, no d'at a sciri prus nisçunus, e at a sparessi cumenti si morit sa pagu genti beça ki da scit. Est acadèssiu di aici po sa lìngua dalmàtìga, si scit puru kini fiat e candu est mortu s'ùrtimu òmini ki da sciat. Mortu issu, morta sa lìngua.

E insaras su ki serbit de prus est a imparai su sardu a is pipias e a is pipius, de manera ki sa lìngua sigat sempri fin''e candu nosu no s'eus a agatai prus.
Po cussu custu jassu esti po totu is maistas puru, po totu is mamas e is babus ki bòlint imparai su sardu a is pipius insoru.

di pippen84
Est sa proposta, cun is annus unu pagu arranjada, de Antoni Lèpori (e de atrus innantis de issu). Pensada po su campidanesu ma bona a su pròpiu po is atras bariedadis, est nasça in is annus '70, candu unus cantu scriidoris ant tentu barrancus a scriri su sardu in grafia italiana.
Da impreant in medas jassus web comenti e custus (e atrus ancora):

• www.comitau.org
• www.sardu.net
• www.acalisa.org

Is ki scrint cun custu sistema po su prus pensant ca no dui bollat una bariedadi feti de sardu calada de s'artu, ma una agualadura fata de sa genti a partiri de una grafia comuna ki donjat a totus sa possibilidadi de scriri sa bariedadi locali insoru. Castiendi a sa polìtiga, sa Arrejoni Sardinja iat a podi arriciri calisisiat bariedadi de sardu e arrespundi in d-una de is duas bariedadis mannas (Logudoresu e Campidanesu), e provìntzias e comunus impreai sa bariedadi de sa cussorja insoru. De s'impreu fitianu e pùbrigu iat a nasci a giru de pagu tempus (unus cantu annus) unu modellu ki fatzat a puntu càncaru: s'idea de fundu est ca sa lìngua est una moda, e da fait sa genti ki da fueddat, no unus cantu professoris sètzius a giru de una mesa.

S'idea struturali de custu sistema est ca una lìngua de minoria no potzat impreai sa grafia de sa lìngua dominadora basçu perìgulu de biri assentau una borta po sempri su stadu de inferioridadi ki tenit e de no podi nimancu descriri a sei matessi in is bariedadis suas.
Ndi bessit unu sistema ki, jai in s'arfabetu, tenit pagus cosas in comunu cun su de s'italianu: po custu is cuncordadoris ant pigau a essemprus atras lìnguas lìnguas arromanzas e ant pigau de su connotu totu su ki podiant, po podi burrai de su sistema gràfigu cantu prus italianismus podessint.
Cunsiderendi su nùmeru de fonemas e grafemas assentaus, est forsis su sistema ki permitit mellus de scriri su sardu in calisisiat bariedadi: est fintzas prus arricu de su de Puddu, mancai no siat aicetotu pretzisu.

Sinnus caraterìstigus de custu sistema gràfigu, cara a LdM e LSU, funt:

• su nùmeru mannu de grafemas e de fonemas assentaus;
• k po ch de LSU e LdM;
• ç po ci- e j po gi- de LdM (no dui funt in LSU);
• nny po gn e lly po gli- de LdM;
• y po j de LSU e LdM.

Podeis agatai prus scedas in custa pàgina e in is acàpius ki eis a agatai innia.

di pippen84

Sa Provìntzia de Casteddu est una provìntzia de sa Sardigna. At làcanas cun sa Provìntzia de Aristanis e sa Provìntzia de Nùgoro a nord, cun su Mare Tirrenu a est, cun sa Provìntzia de su Campidanu de Mesu a nord-ovest, cun sa Provìntzia de Carbònia-Igrèsias a ovest e cun su Mare Mediterràneu a sud.

Sa seu est Casteddu.

Segundu sa lege regionale n. 9 de su 12 Argiolas 2001, 23 comunes chi fint in sa provìntzia de Casteddu ant formadu sa provìntzia noa de Carbònia-Igrèsias e àteros 28 comunes sa noa de su Campidanu de Mesu; in prus 13 comunes chi fint in sa provìntzia de Nùgoro sunt passados a sa provìntzia de Casteddu (Scalepranu, Iscroca, Stretzili, Gergei, Ìsili, Nuragus, Nuradda, Nurri, Orroli, Sàdali, Serri, Seulu e Biddanoa Tulu).

Apustis de sas eletziones de su 2005, su Presidente de sa Provìntzia est Gratzianu Milia.

di pippen84

Su cantu a tenore, chi est unu cantu polifònicu, est s'espressione musicale prus antiga de sa Sardigna e est sa proa de s'esistèntzia in s'ìsula de sa pràtica polifònica, giai dae èpocas antigas. A segunda de sas zonas leat su nùmene de cussertu (in Mamujada e in sa Baronia arta), cuncordu (in Santulussurzu, Fonne, in sa Barbàgia de Ollollai, in Golòtzana e Orane), cuntratu (galu in Fonne e Sèneghe), cuntzertu (in Abasanta).

Sos cantadores sunt bator: su Bassu, sa Contra, sa Mesu Boghe, sa Boghe. Sunt postos a inghìriu rapresentende, gasi, sa forma architetònica prus importante de tzivilidade de sa Sardigna: su nuraghe.

Duas de sas boghes, su Bassu e sa Contra, sunt guturales e sunt sas chi dant a su cantu a tenore particularidade e peculiaridade.

Su Bassu cun unu sonu grae e profundu mantenet sa matessi tonalidade de sa boghe solista. Sa Contra est una cuinta subra de su Bassu e at unu sonu prus liniare, metàllicu e prus pagu vibradu. Contra e Bassu paris, faghent su sonu onomatopèicu Bim Bam Boo e non cambiant mai nota in antis de su tzinnu de sa boghe solista.

Sa Mesu Boghe chi irrichit su cantu cun virtuosismos de sa boghe, mutidos giradas, si aunit a sas duas boghes guturales faghende in paris unu acumpangiamentu armònicu pro sa boghe solista, chi ghiat su tenore intonende e cadenzende su cantu belle totu in manera sillàbica.

Est diftzile meda a istabilire sas origìnes de su cantu a tenore chi, a parrère de unos cantos, diat devere tennère prus de 4000 annos.

Su cantu a tenore diat parrère ligadu a sa bida pastorale, a sa solitùdine de su pastore in su sartu cun su bestiàmene e cun sa natura matessi. Sunt sos animales e sa natura chi ant ispiradu sas boghes. Diat podère essère chi sa Contra siat nàschida dae s'istorchidura de sa berbeghe, su Bassu dae sa de sa baca e sa Mesu Boghe dae sa de su Bentu.

di pippen84

Maria Giacobbe (*1928 in Nùgoro) est iscritora.

Dae su 1958 istat in Copenaghen. At retzidu reconnoschimentos medas pro s'òpera sua de difusione de sa curtura italiana in Danimarca e de sa curtura danesa in Itàlia. Dae sos annos 1970 paritzos libros suos sunt istados pubricados in antis in Danimarca e a pustis in Itàlia. At publicadu treighi libros, contende sos romanzos, sas regortas de contos e chimbe antolozias de lìricas.

Cun su primu lìberu suo, Diario di una maestrina, pubricadu in su 1957, at bìnchidu su Prèmiu Viareggio-Òpera primma e sa Prama de Oro de s'Unione Donne italiane a pustis, e est istadu bortadu in prus de bìndighi limbas. In Piccole cronache (1961) at contadu sos drammas de sa bida familiare cando, in su 1937, su babu, s'inzenieri Dino Giacobbe est espatriadu in manera clandestina pro andare a cumbatere in defensa de sa Repùblica Ispannola, sas lìteras suas de cussa època sunt istadas pubricadas dae sas fizas Maria e Simonetta e dae su nebode Thomas Harder). In su 1975 at pubricadu Le radici, ammentos de sa Nùgoro de sos zajos chi torrat finas in Maschere e angeli nudi (2000). Dae su romanzu Gli arcipelaghi (1955), prèmiu ispetziale de sa zuria in su Prèmiu "Giuseppe Dessì", su rezista Giuanne Columbu nd'at fattu, in su 2000, una pelìcula.

At finas collaboradu a revistas de importu, danesas e italianas ("Il Mondo" de Pannunzio) e at bìnchidu in su 1978 su Prèmiu Igrèsias de giornalismu.

Est presidente de su Comitadu de sos Iscritores danesos pro sa defensa de sa libertade de espressione e membru fundadore de su Comitadu pro sa coesistèntzia israelo-palestinesa.

di pippen84

Cussòrgia. Sa c. est unu deretu prus forti de is cussorgialis, a pitzus de unu territòriu de monti, chi nci bogat is atrus comunistas ( is componentis de una comunidadi de una bidda ).

A diferèntzia de is Ademriprìvius, chi fiant sceti una usàntzia de is comunistas de arregolli is frutus de is padentis e cassai is animalis arestis, su deretu de cussòrgia si tramandat de babbu in fillu e si cumpriat in su deretu de fai e possidiri sa barraca, de fai e possidiri is furriadroxus de su bestiàmini, de pasci in is filadas chi fiant parti de sa cussòrgia.

Medas cussorgialis si passant tali deretu cun atus notarilis e bantant, de ai otènniu "ab immemore" permissus de su Feudatàriu. Custu deretu s'est trasformau, in basi a leis precisas, siat in Gallura che in is biddas de Sinnai, Maracalagonis e Burcei, giai po totus, in propriedadi perfeta, mancai sempri is Consillus Comunitativus apant arrebronau talis afeterius e imbudrugus po tutelai is interessus de usu ademprivili de totus is comunistas.

di pippen84

Perdasdefogu esti unu comuni de circa 1900 abitantis de sa provintzia de s' Ollasta.

Perdasdefogu esti una parola composta de tres parolas: "Perdas de fogu", in limba sarda, bollit nai sia "craboni", sia "perdas po fai su fogu" o ancora "perdas chi bettanta fogu" esti a nai "diamanti".

Is abitantis, il limba insoro, llamant su centru abitadu de su nomini de "Foghesu". De custu deriva su nomini de is abitantis : "foghesu" (masch. sing.), "foghesa" (femm. sing.), "foghesus" (masch. plur.) e "foghesas" (femm. plur.).

Is abitantis, in italianu, si llamant "foghesi" o "foghesini"

Nominis de errius e biginaus de Foghesu: Piss'e Taccu, S'Argidda, Perd'e Palassiu, Sa Mura Gessa, S'Antonalai, S'Orgioledda, Su Cuccuru 'e sa Furca, Is Orgiolas, Su Mont' 'e s'Argidda, Sa Serra, Maraidda, Santu Serbestianu, Sant'Arbara, Su Cungiau de is Morus, Frummini, Funtana 'e Mariarraspa, Abbamessi, Su Runcu, Su Tacch'e s'Olu, su Nuraghe Sa Domu è S'Orku, Martinusala, Sa peddi e cani, Tueri, Arruin'e puligi, Fumia

di pippen84

Fordongianus est una bidda antiga e meda ricca de istoria. Sa bidda est de origine romana, abitada de 1050 animas, e sa mazor parte triballanta in sa pastorizia e in s'agricoltura, ma su triballu chi a resu Fordongianus famosa in su mundu est sa perda de Trachite, chi si prestada po s'arredamentu de tottu is domusu, po is pratzasas e is cresiasa. Sa genti bennidi numerosa in custa cittadina po biri is famosas termasa romanasa, inue s'abba arribada a sa temperatura de 60°. S'ospitalidadi de is fordongianesusu si podi biri su bintunu de austu po sa festa de Santu Lussurgiu, riccorrentzia meda sentida in sa bidda, chi in sa processioni accupangianta su santu cun is cuaddusu in sa cresia de monti chi pigada su lumini de su santu patronu. De pagu tempusu est naschiu unu centru termali, chi pigada s'abba dei is termasa, pò sa cura de su corpu, e ch'ada fattu de fordongianus su centru po sa riabilitazione de is malaidusu. No mancat s'arti de sa musica, coltivada de sa gioventude fordongianesa; naschiu est unu gruppu zerriau Hypsia in arregodu de is antigasa originisi de sa bidda.

di pippen84

Orosei est una comuna de 6.206 pessones in sa provintzia de Nugòro, creschidu in sa costera cara a sole de sa Sardinna, a bell'e che 2 kilometros dae su mare (Marina de Orosei - Isporoddhai). De economia bell'e che solu agricola finzammentas a carchi deghina de annos aghet, a pustis at àpidu una creschida economica manna cun s'imperonzu de sas cavas de marmu e de su turismu in mare (Marina, Cala Liberotto cun sas ispiaggias de Sas Linnas Siccas, Cala Ghiniperu, Sa Mattanosa, Bidderosa).

Geografia

A bell'e che 2 km dae sa costa , Orosei est creschida in sa vadde de su riu Cedrino. In sos 15 km de costas chi b'at si potent azzappare siat ispiaggias mannas (Marina de Orosei - Isporoddhai, Su Barone, Osala, Cala Ghiniperu, Sas Linnas Siccas, Sa Curcurica) siat artos tremmenes chi ghettant a mare. Orosei at dadu su nummene suo a sa cala inuve est naschita.

Distanzias Istradales

• S’Alighera - Km 163
• Arbatax/Tortolì - Km 89
• Casteddu - Km 220
• Drugali - Km 20
• Golfo Aranci- km 104
• Nugòro - Km 40
• Olbia - Km 86
• Porto Torres - Km 172
• Tattari - Km 148

di pippen84

Cuartu (in italianu Quartu) esti una bidda e comunu de su Campidanu, in sa Provìntzia de Casteddu.

di pippen84

Nuraghes, costrutziones de pedra de forma conica, chi s'agatada petzi in sa Sardigna, de unu fonte prestu de 8000 (ma si pessat ca medas fonte ancora a sottu derra). Sos prus mannos e imponnentese furent costruidu appresu de su 1500 a.c. e podende tennère un altesa fincas a 19m - ma est casi tzertu ca de printzipiu furente calincunu metrusu prus mannusu.

Nemmusu iscit eni a itta serbianta: si narrat ca podiant essère domus, fortetzas, tempiusu, o totus custas cosas imparis.

S'etimologia de sa paràula est intzerta ma, sa prus segura est dae nurra ca cherìa narrere "muntone de pedras". Totu sos nuraghes iughente una enna ca est semper orientada a sa matessi diretzione, ca meda otras este a sud/oeste. In origine fianta fattos po si cche abbadiare unu cun àtero duos, commente de agiudu contra sos enemigos.

di pippen84

Eleonora Cappai de Bas (1340 Molins de Rei, Catalogna, – 1404 ca) , segunda fiza de su zuighe Mariane su de battor, re de Arborea.

De sa pitzinnia sua ischimus pacu e nudda. Sa midade de su sèculu XIV est tempus de gherras e pestilèntzias. Sa peste niedda est arribada in Europa in su 1348 e dae tando non b'at rennu o provìntzia chi non la connoschet. In cuddos annos matessi, su zuigadu de Arborea, segada s’alleàntzia cun sos aragonesos de su rennu de Sardinna, chircat non solu de s'abarrare indipendente, ma peri de conchistare tottu s’ìsula, ca su domìniu aragonesu, in sas zonas ue zai lu connoschent, est malu a aguantare pro sos sardos. Eleonora creschet in sa corte aristanesa e, a una edade chi non est prus gai birde, finit cojuada cun Brancaleone Doria, su sennore de sos Doria sardos. Paris cun issu si nch’andat a bìvere in Zenova e inie diat abbarrare pro semper, si frade suo Ugone su de tres, zuighe in Aristanis a pustis de babbu issoro Mariane, no esseret bocchidu in d-una reberdia populare, in su 1383. Custu podet esser fattu, ca in sos zuigados sardos su populu at semper àppidu su derettu de bocchire su re traitore.

A sa morte de frade suo, Eleonora devet ghirare in Sardinna, ca su zuighe nou, numenadu dae su parlamentu de sa Corona de Logu, est fizu suo Federicu. Sende issu minore, però, su rennu devet esser poderadu dae calicun’àteru. Sa Corona de Logu issèperat issa matessi, pro custu incàricu. Duncas Eleonora non est reina, ma rezidora de su rennu a contu de fizu suo. Brancaleone Doria, su maridu, tando cheret astringhere sa paghe cun sos Aragonesos e cust’idea non bi dispiaget a Eleonora puru. Pro more de custu intendimentu, imbiat Brancaleone matessi a sa corte aragonesa,in Ispanna. Sos aragonesos, cuntentos de custu regalu, cun d-una trampa, ghettant Brancaleone in presone e pedint a Eleonora de acabare tottus sas operatziones militares contras a issos e de torrare tottus sas terras leadas finas a cuddu mamentu, chi fiant belle tottu s’isula. Eleonora finit chi a mala gana devet narrer eja a custa pretesa, ma decrarat chi lu podet facher solu cun sa cunfirma de tottus sos sùdditos suos. Dae custu pattu naschit sa paghe de su 1388. Su documentu chi la cuntenet mustrat sas firmas de sos rappresentantes de cada bidda de Sardinna: est unu documentu unicu e pretziosu meda.

Giudicati sardi.

Mancari sa bona voluntade de Eleonora, sos aragonesos, chi ant suspettu de su chi podet capitare, lassant andare Brancaleone petzi tres annos prus a tardu, in su 1391. Ma Brancaleone non est galu ghiradu a domo sua, chi sas curadorias torradas a sos aragonesos pagu tempus innantis, los catzant a fora derettu e si nche ponent torra sutta sas panderas de Arborea.

Sas atziones militares, a custu puntu, sighint cun sa ghia de Brancaleone matessi. Issu, iscaddadu dae su trattamentu appidu, at lassadu a una banda su disizu de paghe e amistade cun sos aragonesos e como est su pejus inimicu issoro. Mentras Brancaleone ponet s’assediu a sas tzittades de Casteddu e de Alighera, sas unica tentas dae sos inimicos, Eleonora bogat a campu torra sas lezes de su zuigadu, zai fattas iscriere dae babbu suo Mariane carchi annu innantis. Su rennu est prus mannu, duncas b’at bisonzu de accontzare sas lezes pro las facher cuncordare cun sa situatzione noa. Sas lezes de su zuigadu sunt remunidas in sa Carta de Logu, ca su Logu est s’istadu e tottu. Sa Carta de Logu arbarichesa est una regolta zurìdica de importu mannu. Abbarrat sa leze uffitziale de sas biddas sardas finas a su 1827, cando su re de Sardinna Càralu Felitze de Savoja bogat a campu su còditze tzivile nou. De sa Carta de Logu si nde faeddat galu in tottus sos testos de istòria de su derettu. Non s’ischit pro cantu tempus Eleonora tenzat su potere. Fizu suo Federicu, chi fiat su zuighe numenadu da sa Corona de Logu, devet esser mortu chitto, ca non at mai leadu sa ghia de s’istadu. Unu segundu fizu, Mariane, fortzis est istadu numenadu zuighe pagu tempus a pustis, ma a custu puntu, in sos annos a inghìriu de su 1405, Eleonora est zai morta. Fortzis de peste niedda. De sa bida sua no ischimus atteru.

Sa figura sua est diventada unu sìmbolu in su seculu XIX, cando fiant fortes sas ideas romànticas e medas pòpulos – ma non su sardu – chircaiant de ottenner sa libertade e s’indipendèntzia dae sos istranzos. Fiat pintada che a una eroina de sa libertade, ghia de su populu suo contras a sos invasores e su mitu suo galu a die de oe sighit a piàghere a medas sardos.

di pippen84

Carissimu Franzitsku,

deo puru seo de sa provintzia de nugoro ma su dialetto commente tue iscisi in sa terra nostra in particulari este meda divelzu.Deo seo de Meana su foeddau nostu este un atra cosa.Cun sinceridade deppo narrare ca su dialettu de Nugoro este unu dei menzoso cummente cussu de Oliena e de Ovodda...W sa nostra provintzia.Deo m'intendo nuoresu aintru.A menzus bire.

PIPPEN84.SPACES.LIVE.COM

di pippen84
No potho reposare amore 'e coro,
pensendo a tie so d' onzi mamentu.
No istes 'in tristura prenda 'e oro,
nè in dipsoaghere o pessamentu.

T' assicuro che a tie solu bramo,
ca t'amo forte t'amo, t'amo, t'amo:

Si m'essere possibile, d'Anghelu
s' ispiritu invisibile piccabo;
Sas formas che furabo dae chelu,
su sole, sos isteddos e formabo

Unu mundu bellissimu pro tene,
pro poder dispensar cada bene

di pippen84
Su Sótziu culturale SentidoS est nàschidu e cheret traballare po li dare s’importu chi lis ispettat a sa limba, a sas traditziones e a sa cultura de cust’ísola. 
Est galu incominzande a ghetare sos primos passos, comente a unu pizzinnu minore e, che a isse, andat abbellu, pro èssere pius forte e seguru.

In custos meses amos pensadu de traballare pro fàghere connòschere unu pagu sa literadura sarda, in limba o finzas in italianu. E amos abbrontadu unu progetu de presentare in tantas biddas chi lean parte a sa manifestatzione Cortes Apertas, Autunno in Barbagia. Su progetu l’amos lumenadu Allegas de ammentu, ca pensamos chi s’allega, iscritta o nada, in sa cultura nostra at tentu e tenet galu oe una valura manna. 

S’àndala de su tempus antigu sighit a nos pònnere ifatu in custa soziedade in ue totu devet èssere globalizzadu. E sas immàzines chi torran a conca sun fotogràfias chene colores de domos minores ma fatas mannas dae sa gente chi bi istaiat semper a andalutorru in sas fàinas de cada die e semper gherrande cun peleas mannas. Sas manos fin sas meres de totu. De sas allegas e de sas chistiones puru. 

At iscrittu Mialinu Pira: “E si unu lumene oje do a cuss’epoca es custu: su tempur de sar manos, ca issar fachiana e issar faeddaiana”. 

Sas manos e sas allegas sun mamas de su própiu mundu, de una realidade chi oe podimos torrare a bídere in carchi manifestatzione culturale, ma chi dae semper s’agatat in sas pàginas de sa literadura sarda, chi meda at fatu pro li sighire a dare cussa vida chi sos ómines de oe non sun resèssidos a mantènnere. Medas iscritores sardos an impreadu, in cada colore e manera, sas allegas issoro pro contare su contu de custu mundu passadu. E tando sas allegas sun ammentos chi nos faghen a bisonzu pro nos suvènnere totu su chi su tempus nos at dadu in donu e chi galu nos carignat su coro.

Su progetu nostru cheret, tando, acumpanzare “sos ammentos” chi bi sun in sas cortes cun sos branos pigados dae sa literadura sarda chi azuden su visitadore a li torrare a conca cussas manos antigas impreadas in sas fainas de su tempus coladu: in sa ‘innenna, in s’ammàniu de su vinu, de su pane o de su casu e de totu sas àteras cosas chi innantis naschian intro ‘e sas domos. S’intessione est cudda de aunire sa sabiesa antiga de sas manos cun s’abilidade e sa fantasia de sos iscritores chi sun reséssidos a frimmare intro sas pàginas de unu libru s’istória de un’ísola de prendas cuadas. 

Una manera pro mudare custa manifestatzione, pro permíttere a sos trastis postos in sas cortes de ammostrare totu sa bellesa issoro cun s’azudu dadu dae sa valura de s’allega e finzas unu modu pro fàghere connòschere a sa zente s’importu mannu de sa literadura sarda in s’istória passada, ma in sa chi at a bènnere puru.

Salvatore Satta, Grazia Deledda, Pedru Mura, Peppino Mereu, Montanaru e àteros iscritores connottos in pare cun àteros pagu lumenados ant a pigare a sa manu sos visitadores pro che los giughere in cussu mundu de su tempus coladu semper vivu in sa fantasia e in s’iscritura issoro. 

Cherimos tando cumbidare tottu sos amigos de Sotziu Limba e tottu sos chi an piaghere, a bènnere a abbaidare custu traballu isperande de resèssere, a su mancu pro una die, de fàghere connòschere sa richesa de sa cultura sarda.

Nos azis a agatare in Atzara su 26 de Sant’Andria e in Fonne su 8-9-10 de su mese de Nadale.

di pippen84

Sas launedas sunt un'istrumentu musicale a alenu sighidu, de impreu populare dae sos tempos prus antigos. Unu brunzeddu agatadu in su sartu de Ìtiri, chi rafigurat unu sonadore de launeddas, nde testimonzat s'esistèntzia giai in època nuraghesa. Est fatu de canna palustre segada durante su plenilùniu de freàrgiu e dassada sicare pro nessi tres annos.

S'istrumentu est cumpostu dae tres cannas de longària e grussària diferentes; duas prus longas sunt presas cun ispagu pìghidu in duos puntos distintos e formant sa croba, cando chi sa de tres, prus curtza, est isorta. Su bassu o tumbu est sa canna prus longa de sa croba (60 cm pagu prus o mancu) e, a su sòlitu, est setzionadu in duas o prus partes; est sena istampigheddos e dat petzi una nota, sa tònica, fundamentale pro s'intonatzione. Sa segunda canna de sa croba, longa su mesu de sa prima e mutida mancosa ca si sonat cun sa manu manca, dat sas notas de acumpangiamentu, difatis tenet bator istampigheddos retangulares pro sos pòddighes e unu pros sos acordos. Sa canna isorta, mutida mancosedda o destrina ca si sonat cun sa manu dereta, tenet bator o chimbe istampigheddos, semper retangulares, e dat sas notas melòdicas.

Su sonu est produidu dae unu limbatzu, chi vibrat comente colat s'àera, tacheddadu in unu pitzu, de canna etotu, cramadu cabitza chi s'incassat in su cabu de sas cannas. Pro incassare sa cabitza a sa canna s'impreat cheròpighe, chi si ponet finas subra de sos limbatzos pro acordare s'istrumentu; a segunda de sa cantidade càmbiat su timbru de sonu e s'otenent sonos acutos o graes.

Pro sonare sas launeddas s'impreat una tècnica particulare cramada alenu sighidu, chi permitit de inspirare s'àera dae su nasu e de l'espirare dae sa buca. A pustis de aer prenu sa buca de àera, unfrende sos cantergios, in antis chi custa nch'agabet si devet fàghere un'àtera inspiratzione a manera de otènnere unu sonu sighidu.

Totu s'istrumentu est cramadu finas cuntzertu, giogu o fàsciu de cannas e, a segundu de sa longària de sas cannas leat sos nùmenes de puntu de òrganu, contrapuntu, mediana, pipia, fioràssiu, ispinellu e àteros. Cando non sunt impreadas, sas launeddas si costoint in un'istugiu, a s'ispissu de pedde, mutidu stracàsciu.

Francu in sas bandas in ue fiat difusu su cantu a tenore, mescamente in su Campidanu e in su Sarrabus, sa presèntzia de unu sonadore de launeddas fiat indispensàbile pro acumpangiare sos ballos, mescamente in sas festas. Sa fortuna de sos sonadores est andada minimende in su cursu de su Noighentos, finas a sos annos Otanta cando pro more de istùdios subra de sa mùsica ètnica, est torradu a nàschire s'interessu pro s'istrumentu.

di pippen84

Sa Regione Autònoma de sa Sardigna est una regione a istatutu ispetziale de sa Repùbrica Italiana, assentada in sa Costitutzione e nàschida in su 1948. Abratzat s'ìsula de Sardigna e sas isuleddas minores a inghìriu sou.

Su primu Cussigiu Regionale l'ant eletu in su 1954.

Sa seu regionale est Casteddu.

Oe (dae su 2004) su presidente est Renato Soru.

S'Istatutu

Aprovadu dae sa Assemblea Costituente su 31 gennàrgiu 1948, l'ant pregonadu cun lege costitutzionale n.3 de su 26 de freàrgiu 1948.

Est divididu in oto tìtulos:

• definitzione de sas làcanas e de sa seu de sa Regione;
• poderes aministrativos e legislativos de sa Regione;
• sienda e intradas regionales;
• òrganos de guvernu e modalidades de legisladura;
• liòngios cun provìntzias e comunes;
• liòngios cun s'Istadu;
• modalidades de revisione de s'Istatutu;
• normas transitòrias e finales.

di pippen84
Denominatzione: Casteddu de Acquafredda

Logu de riferimentu: Silìcua

Inditos pro b'arribare: dae Tàtari si sighit sa SS 131 finas a s'incrugadorzu pro Samassi e sighende sa SS 297 finas a Silìcua; dae Casteddu tocat de leare sa SS 130 finas a Silìcua.

Descritzione: est una testimonia de importu mannu de comente fiant istruturados sos casteddos e sos fortes in època medievale. A 4 km dae sa bidda de Silìcua est in unu cùcuru de orìzine vulcànica a 266 metros subra de su livellu de su mare.

Su casteddu est istadu fraigadu in su sèculu XIII pro sa defensa de cussa zona rica de minas. A parrer de sos prus, est istadu fraigadu dae sos pisanos Donoratico de sa Gherardesca, est a narrer dae sa famìlia de su Conte Ugolino famadu, su chi est istadu montovadu dae Dante in s'Inferru. Ma est istada agatada una bulla papale de su 30 de trìulas de su 1238, in ue su Paba Gregòriu IX daiat òrdine pro chi s'esserent postos in assetu de gherra totu sos fortes de sos zudicados de Casteddu, Gaddura e Torres e finas su de Acquafredda chi duncas deviat esser zai fraigadu dae su 1215.
Ruta sa Republica de Pisa, su casteddu intre su 1326 e su 1410, est passadu a sos Aragonesos e a pustis a àteros feudatàrios ma no est istadu prus abitadu.

Cun unu decretu leze de su 1993 su situ est istadu mutidu "Domo Andesitico di Acquafredda" e est istadu decraradu Monumentu naturale. Est interessante non petzi pro s'aspetu istòricu, zeolòzicu ma finas pro s'apetu paesazìsticu: dae sa punta si podet osservare totu sa prana a 360° dae su Cixerri a sos istàinos de Casteddu, dae sos montes de s'Iglesiente e a sos de sa Marmidda.

di pippen84
Badde lontana

Sutta su chelu de fizzu meu
como si canta finzas tres dies.
Badde lontana, Badde Laurentu
solu deo piango pensende a tie.
Mortu mi l'asa chene piedade
cun d'una rocca furada a Deus.
Badde lontana, Badde Laurentu
commente fatto a ti perdonare.
Zente allegra e bella festa
oe sese in donzi domo.
Chelzo cantare, chelzo pregare
ma nun m'ascultat su coru meu.
Dammi sa manu, chi so gherrende
faghem'isperare impare a tie.
Dammi sa manu Santu Laurentu
deo so gherrende intro a mie.
Dammi sa manu chi so peldende
faghem'isperare umpare a tie.

di pippen84
S'istoria de s'Omine in Sardinna cumintzat 350.000 annos a oje. L'ischimus ca, in su 1978, in su ribu Altana de Perfugas, sunt istadas acatadas predas traballadas, est a narrer preparadas pro essere impreadas, chi sos istudiosos ant cumprovadu chi sunt de cussu tempus. Cussas predas como sunt in su Museo de Perfugas.  Ateras predas traballadas sunt istadas acatadas in su Gollai de Orosei, semper in su 1978, chi si suponet apant sa matessi edade.  Ite fatza aiat cuss'Omine? Pacu prus o mancu che a nois, comente lu disinnant sos istudiosos e lu podimus bider in su disinnu in custa pazina.  De ite si tzibiat? De cassa, de frutora chi colliat dae terra o dae sos arbores, de berdura chi acatabat in sos campos e, fortzis de pisches, chi teniat in sos ribos e in sas paules.

 A tempos de tando in Sardinna b'aiat cherbos, crapolas, mugras, sirbones, prolagus (una ispetzia de cunillu o soriche cunillu), puzones de cada ratza. Sa frutora non mancabat in cada tempus: murta, lidone, pirastru, lande e fortzis castanza, prunischedda, mura e tantas de atera casta. Berdura: tzicoria, beda, turgusa, frenucu e ateras, ma non conoschiat, ca non bi nd'aiat, nen trìdicu ne òrju.
 Ube istabat? In cada locu chi l'esseret fatu de riparu: in sas grutas e suta sas percas. De ite fit bestidu? De peddes, mescamente, ca de ateru no ischimus, ma fit semper in ziru belle e nudu e non zuchiat iscarpas.
 A tempos de tando pessamus chi aeret conotu su focu, chi impreabat pro cocher sa peta e ateru puru, ma no ischimus ite.
 Allughiat su focu produende ischintziddas cun duas predas focaias chi iscudiat a pare e fachiat rugher sas ischintziddas supra linna sica, pupughinada ca teniat deretu.

 S'intellizentzia non li mancabat: pessabat e resonabat che a nois, ma no aiat sos istrumentos chi amus como nois.
Tando pro poder cassare, pro ochider sos animales mannos impreabat unu ramu grussu e nodosu, predas che cada tipu chi, impostadu in modu de no esser bidu, iscudiat a sas bestias chi li colabant a tiru e trapulas. Pro nche las acabare impreabat unu tipu particulare de preda chi si nat siliche.  Custu tipu de preda l'acatabat in codules mannos e minores, unu pacu tundos. Sa siliches est una preda meda forte, ma dilica. Iscudende apare duos codules si podet istacare unas cantas iscazas, chi juchent sas atas che frama de lepa e puntas che istillu.  Cun custas predas chi s'Omine Paleoliticu, est a narrer s'Omine del 350.000 annos a oje, si preparabat, podiat acabare una bestias a corfos e la podiat facher a cantos.  S'Omine Sardu Paleoliticu non fit diferente dae sos ateros omine chi viviant in ateras parte de s'Italia e de s'Europa.

 In su 1982 aiant cumintzadu una chirca in sa gruta Corbeddu, in su de Uliana. A pustis de tantu traballu de iscavu ant bocadu a campu sos restos de unu cherbu e a sa fine de una barra umana. Sas analis chi sunt istadas fata contant chi s'omine, a su cale perteneiat, viviat in Sardinna dae 8 a 10.000 annos a oje e sunt sos restos prus anticos de pessone umana chi si siat acatada, fintzas a oje, in sas isulas de su Mediterraneu.